Og guðirnir hlógu á meðan, digrum guðahlátri

ORRABLÓT - 65

Ég veit ekki hvort þið hafið veitt því athygli en ég hef í og með verið á léttu nótunum í þessum blótum mínum. Til að fyrirbyggja allan misskilning fer því þó víðs fjarri að lífið í gamla daga hafi verið eintómt hopp og hí. Öðru nær. Yfir okkur hékk alla daga og allar nætur vá sem enginn maður komst hjá að taka alvarlega – kjarnorkuváin.

Ætli Bubbi Morthens og Utangarðsmenn hafi ekki verið fyrstir til að vekja athygli manns á þessari yfirvofandi og óumflýjanlegu skelfingu árið 1980 í sínu frægasta lagi, Hiroshima.

Hættan eykst með hverri mínútudauðinn fer á stjáklofvega situr hann á atómbombuhún fer ekki framhjá

Það var engin leið að misskilja þessi skilaboð. Bubbi söng þetta af hjartans innlifun, bandvitlaus og ber að ofan, og maður fann að hann meinti hvert einasta orð, hvern einasta staf.

Dómsdagsspáin var að vísu bundin við suðvesturhorn landsins.

Keflavík, Grindavík, VogarReykjavík, Þorlákshöfn loga

Það breytti þó litlu í huga níu ára drengs á Akureyri, geislavirk skýin myndu án efa ferðast með hraði norður yfir heiðar og það á fyrsta farrými. Norðlendingar myndu líka stráfalla.

Til að taka af öll tvímæli hnýtti Bubbi þessu svo við braginn:

Hvert barn sem fæðist í dagá minni og minni möguleika að lifaHver þrítugur maður í dager með falsaðan miða

Þetta með þrítuga manninn og falsaða miðann sat lengi djúpt í sálarlífi mínu og er varla farið þaðan enn. Alltaf þegar þrítugir menn verða á vegi mínum bið ég þá um að sýna mér miðann sinn. Flestir hvá. Illa að sér í rokksögunni.

Bjartsýnin var ekki mikið meiri í útlöndum og mínir menn í Iron Maiden voru með puttann á púlsinum í einu af sínum frægustu lögum, 2 Minutes to Midnight frá 1984. Lagið, sem Adrian Smith og Bruce Dickinson sömdu, vísar í Dómsdagsklukkana frægu sem hefur það hlutverk að vega og meta líkurnar á eyðingu jarðarinnar af mannavöldum. Frá 1947 hefur hún færst fram og til baka en ekki í annan tíma staðið nær miðnætti en í dag, aðeins 85 sekúndum. Og við sem vorum skelkuð í áttunni!

85 Seconds to Midnight hljómar þó alls ekki eins vel og 2 Minutes to Midnight. Veit ekki til þess að Bruce hafi breytt þessu á tónleikum gegnum árin, eftir þörfum.

Lagið var (og er) ádeila á vígbúnaðarkapphlaupið og markaðslegt gildi styrjalda og hvernig þær eru notaðar til að fóðra hagkerfi heimsins.

Þessi hending segir allt sem segja þarf:

The blind men shout, "Let the creatures out, we'll show the unbelievers"Napalm screams of human flames for a prime-time Belsen feast, yeah!As the reasons for the carnage cut their meat and lick the gravyWe oil the jaws of the war machine and feed it with our babies

Aðrir menn sem eru mér kærir, Metallica, voru heldur ekkert að stappa í mann stálinu í mergjuðu lagi sínu Blackened frá 1988. Þar yrkir James Hetfield og syngur:

Blackened is the end, winter it will send
Throwing all you see into obscurityDeath of Mother Earth, never a rebirthEvolution's end, never will it mendNever 

Bara harðkjarna heimsendir, takk fyrir. Og engin leið til baka.

Fjórum árum fyrr höfðu þrassgoðin tæpt á efninu, í laginu Fight Fire With Fire.

Fight fire with fireEnding is nearFight fire with fireBursting with fearWe all shall die

Mannkynið að tortíma sjálfu sér. Og guðirnir hlógu á meðan. Digrum guðahlátri.

Það voru ekki bara málmhausar sem sukku í þessa melankólíu, samanber víðfrægan poppsmell Nenu hinnar þýsku frá 1983, þar sem 99 blöðrur hrintu óvart af stað kjarnorkustyrjöld. Að hugsa sér. Sjálfur lét ég ekki sjá mig með blöðru lengi á eftir, hvað þá 99 stykki. Tók ekki áhættuna.

Fleiri frægir slagarar hverfast um kjarnorkustríð, svo sem Two Suns in the Sunset með Pink Floyd (1983), Russians með Sting (1985) og Dancing with Tears in My Eyes með Ultravox (1984). Menn höfðu áhyggjur af þessu. Ég verð að segja það, eins og Steingrímur heitinn Hermannsson hefði komist að orði.

Víðar mátti finna vísbendingar um yfirvofandi hættu en í tónlistinni, til dæmis í íslenskum dagblöðum. Varla leið sú vika, sá dagur, að maður læsi ekki um einhverjar ýfingar milli stórveldanna, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, á síðum þeirra. Mogginn var á þessum árum alfarið með erlendar fréttir á forsíðunni enda vissu Styrmir og Matthías, eins og sumir aðrir, að örlög mannkyns myndu ekki ráðast hér við nyrstu voga, heldur í útlöndum.

Haustið 1986 komu síðan útlönd, nánar tiltekið stórveldin tvö, býsna óvænt til Íslands þegar Ronald Reagan Bandaríkjaforseti og Mikhail Gorbatsjov Sovétleiðtogi hittust á fundi í hinu tignarlega húsi Höfða í Reykjavík. Í annað sinn á rúmum áratug varð Ísland um stund nafli alheimsins, hitt skiptið var auðvitað þegar fulltrúar þessara sömu stórvelda, Bobby Fischer og Bóris Spasskí, settust sveittir við skákborðið 1972.

Hvernig er það, fer ekki að koma tími á nýtt svona nafla-augnablik?

En alltént. Heimurinn beið með öndina í hálsinum og hurðarhúnninn í Höfða var í burðarhlutverki meðan Gorbi og Reagan ræddu málin innandyra. Sjálfur hafði ég verið hjá ömmu og afa í Reykjavík örfáum dögum áður og leið meðan ég beið frétta með heimsbyggðinni eins og að ég ætti sjálfur orðið formlega aðild að kalda stríðinu. Ögmundur Jónasson, sem þá var fréttamaður Sjónvarps, stytti okkur stundir meðan á biðinni stóð í beinni útsendingu. Enginn þorði að taka augun af húninum.

Lítið kom út úr fundinum, í það minnsta í fyrstu, en smám saman minnkaði spennan í samskiptum stórveldanna og slakinn náði hámarki árið 1991 þegar Dómsdagsklukkan var stillt á 17 mínútur í miðnætti – sem var met sem stendur enn. Kalda stríðinu var svo gott sem lokið. Og kjarnorkuváin þokaðist fjær.

Einmitt á þessum tíma las maður um það í digrum bókum í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands að kjarnorkuógnin hefði í raun og veru aldrei verið svo mikil. Lykilhugtakið í því samhengi var gagnkvæm fæling (e. mutual deterrence). Það þýðir að Sovétríkin héldu að sér höndum af ótta við að svar Bandaríkjanna yrði hálfu verra, og öfugt, en báðum ríkjum var fullkunnugt um að hitt gæti ráðið niðurlögum þess. Með því að ýta á einn hnapp. Viðvarandi pattstaða var sumsé við lýði.

Ekki svo að skilja að við krakkarnir á Akureyri höfum hugsað stöðugt um dauða og gjöreyðingu en við sem gengum í Glerárskóla vorum þó minnt á yfirvofandi ógn í hverjum löngufrímínútum en Sigurjón Baldvinsson, Siggi pönk, hafði ritað slagorðið Friður eða gjöreyðing! með stríðsletri (nú eða friðarletri) á suðurvegg sameiginlegs rýmis nemenda í kjallara skólans.

Það var einmitt í Glerárskóla sem áhugi minn á heimsmálum kviknaði og okkar margra. Margs var að spyrja og sem betur fer var ég afskaplega heppinn með sögukennara á þessum árum, fyrst Pál heitinn Bergsson, frænda minn og yfirkennara í Glerárskóla, og síðan Braga Guðmundsson í MA. Þetta voru menn sem voru tilbúnir að hlusta og gefa sér tíma til að setja málin í sögulegt samhengi.

Þeir skildu það sem Styrmir var vanur að leggja áherslu á síðar þegar ég var farinn að vinna á Mogganum: Fátt kemur að meira gagni í þessu lífi en söguleg yfirsýn!

Já, krakkar mínir, því fer víðs fjarri að lífið í gamla daga hafi verið eintómt hopp og hí.

Orri Páll Ormarsson er fæddur 1971. Hann ólst upp á Akureyri, er Þorpari, Þórsari, og blaðamaður á Morgunblaðinu. Pistlar hans fyrir Akureyri.net birtast hálfsmánaðarlega, á föstudögum.