Hið næstum heimsfræga hjóltré

Pistill í röðinni Tré vikunnar birtist vikulega á vef Skógræktarfélags Eyfirðinga, alla miðvikudaga. Akureyri.net birtir brot úr hverjum pistli til að vekja athygli á skrifunum og hvetur fólk til að lesa meira á vefsíðu félagsins.
_ _ _

Við vitum að þið, lesendur góðir, eruð almennt vel að ykkur um hin aðskiljanlegustu efni. Þess vegna gerum við ráð fyrir að þið hafið heyrt eða lesið um hjól tímans, lukkuhjól, hjólbarða og fleira í þeim dúr. Samt ekki ánægð hjól. Bara reiðhjól. En fáir hafa heyrt um hjóltré.

Hvað veldur því að tré fær svona einkennilegt nafn?

Er auðvelt að sveigja við hjóltrjáa þannig að heppilegt sé að smíða úr þeim hjól? Vaxa þau í hring þannig að lag stofnsins minni á hjól? Var fyrsta reiðhjól heimsins smíðað úr svona tré? Getur þetta nafn vísað í eitthvað sem gerir tegundina næstum því heimsfræga? Eða er ástæða þessa nafns einhver allt önnur og ómerkilegri?

Hjóltré hefur einkennilega frumstæðar leiðir til vatnsflutninga. Það flytur vatn um tréð á annan hátt en aðrir dulfrævingar. Getur verið að tegundin sé einhvers konar millistig á milli dulfrævinga (eins og lauftrjáa) og berfrævinga (eins og barrtrjáa)? Þessir vatnsflutningar hafa haldið vöku fyrir grasafræðingum í um eina og hálfa öld. Geta þeir gert þetta tré heimsfrægt? Er þetta tré tákn fyrir hjól tímans?

Í þessum pistli segjum við frá þessari tegund, Trochodendron aralioides Sieb. & Zucc., sem kallast hjóltré á nær öllum tungumálum. Það hefur verið til á jörðinni í um áttatíu milljónir ára og hefur gert tvær atlögur að heimsfrægð. Því miður hefur heimsfrægðin látið bíða eftir sér. Hún virðist ekki hjóla í þetta tré. Í þessum pistli skoðum við hjóltré og notum það sem dæmi um hvernig tré og annar gróður getur brugðist við loftslagsbreytingum. Einnig segjum við stuttlega frá muninum á dulfrævingum (Angiospermae) og berfrævingum (Gymnospermae).

Blómstrandi hjóltré. Mynd af síðunni Trees and Shrubs Online. Þetta tré vex í Windcliff, Indianola í Washington. Myndina tók John Grimshaw í júní 2023.