Afturför í umhverfis- og hollustuvernd?
Í tengslum við niðurlagningu heilbrigðiseftirlits á vegum sveitarfélaga, sem verður frá áramótum í samræmi við lög sem samþykkt voru frá Alþingi í júní, hefur Heilbrigðisnefnd Norðurlands eystra vakið sérstaka athygli á niðurfellingu greinar með heimild til að láta fjarlægja númerslaus ökutæki og aðra hluti.
Í framhaldi þeim lagabreytingum sem um ræðir og fjallað var um í annarri frétt liggja nú fyrir drög að breytingum á 57 reglugerðum í samráðsgátt stjórnvalda, sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið hefur lagt fram í tengslum við boðaðar lagabreytingar um breytt fyrirkomulag eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum, ásamt niðurlagningu heilbrigðisnefnda.
Frestur til að skila inn athugasemdum við umræddar reglugerðarbreytingar er til 17. ágúst.
Hvert fer heimild til að fjarlægja ökutæki?
Heilbrigðisnefnd Norðurlands eystra vekur sérstaka athygli á fyrirhugaðri niðurfellingu 3. málsgreinar 18. greinar reglugerðar nr. 903/2024 um hollustuhætti, þar sem heimild er fyrir heilbrigðisnefndir til að láta fjarlægja númerslausar bifreiðar, bílflök og sambærilega hluti að undangenginni viðvörun.
Umrædd grein er svohljóðandi:
Heilbrigðisnefnd er heimilt að láta fjarlægja lausamuni, númerslausar bifreiðar, bílflök og sambærilega hluti að undangenginni viðvörun, svo sem með álímingarmiða með aðvörunarorðum. Tilkynna skal lóðareiganda eða eiganda lausamunar um málið eftir því sem kostur er, til að stuðla að því að hlutaðeigandi hafi fengið vitneskju um málið og gefist færi á að bregðast við áður en hluturinn er fjarlægður, sbr. einnig reglugerð um meðhöndlun úrgangs.
Af bílhræjum og öðrum lausabúnaði getur stafað hætta á slysum, mengun og óþrifnaði. Myndin er tekin á bráðabirgðageymslustað í Krossanesi í maí 2025. Mynd: Haraldur Ingólfsson.
Eins og lesendur kannast við hefur einmitt þessi þáttur í starfsemi heilbrigðisnefndarinnar á Akureyri og reyndar víðar verið mikið í fréttum, sérstaklega í tengslum við eitt fyrirtæki sem hefur orðið uppvíst að því að koma númerslausum ökutækjum fyrir hér og þar í bænum og flytja þau til innan bæjarmarkanna á síðasta degi viðvörunarfrests.
Umrætt fyrirtæki er þó langt frá því að vera eini eigandi ökutækja sem starfsfólk heilbrigðiseftirlits hefur þurft að fást við með vísun í heimild áðurnefndrar reglugerðar.
Seinvirkari og flóknari málsmeðferð?
Nú þegar eru komnar inn nokkrar athugasemdir í samráðsgátt stjórnvalda varðandi einmitt þetta atriði, niðurfellingu áðurnefndrar greinar með heimild til að fjarlægja slíka lausamuni.
Meðal annars er bent á að uppsöfnun á bílhræjum sé vaxandi vandamál og þurfi að vera til staðar skýrar reglur sem hægt er að beita til að sporna við vandamálinu. Óráð væri að fella greinina niður án þess að nokkuð komi í staðinn. Þá sé óljóst hvaða úrræði standa eftirlitsaðilum til boða. Afleiðingin gæti orðið flóknari og seinvirkari málsmeðferð, auk þess sem erfiðara yrði að bregðast við mengun, óþrifnaði, sjónmengun og annarri röskun á nærumhverfi íbúðarhverfa. Þó kveðið sé á um skyldur lóðareigenda veki breytingin upp spurningar um hvernig eftirlitsaðilar geti brugðist við þegar þeim skyldum er ekki sinnt. Án skýrrar framkvæmdaheimildar sé hætt við að afgreiðsla slíkra mála verði bæði flóknari og tímafrekari.
Bent er á að slík þróun gæti haft neikvæð áhrif á gæði nærumhverfis. Yfirgefin ökutæki, bílflök og aðrir lausamunir geti valdið óþrifnaði, sjónmengun og í sumum tilvikum mengunarhættu. Reynslan sýni að slík vandamál geti orðið langvinn ef stjórnvöld skorti skilvirk úrræði til að knýja fram úrbætur.
Heilbrigðiseftirlitið hefur brugðist við þegar ábendingar og kvartanir koma inn á borð þess um númerslaus ökutæki, til dæmis við fjölbýlishús eða stofnanir í bænum. Fyrsta verk er að veita eiganda ökutækis viðvörun með álímingu miða eins og sést á myndinni þar sem gefinn er frestur í viku til að fjarlægja ökutækið. Nokkuð hefur verið um það að slík ökutæki séu þá fjarlægð af eiganda á síðasta degi frestins, en aðeins færð á milli staða innan bæjarmarkanna. Mynd: Haraldur Ingólfsson.
Þessi breyting gæti því reynst afturför í umhverfis- og hollustuvernd. Reynslan sýni að víða í íbúðahverfum og sérstaklega iðnaðarhverfum séu númerslaus ökutæki og aðrir lausamunir langvarandi vandamál með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á ásýnd hverfa og lífsgæði íbúa. Núgildandi heimild (3. gr. 18. mgr. reglugerðar 903/2024) hafi verið mikilvægt úrræði til að bregðast við og því sé mikilvægt að skýrt sé hvort sambærileg og jafnvirk heimild sé fyrir hendi annars staðar í lögum eða reglugerðum, áður en ákvæðið sé fellt brott. Að öðrum kosti sé hætta á að eftirlit veikist og erfiðara verði að ná fram nauðsynlegum úrbótum.
Einn þeirra sem sett hefur inn umsögn í samráðsgátt gerir þá kröfu að sett verði skylda á sveitarfélögin að útvega lóð í útjaðri borgar eða sveitarfélaga þar sem fólk geti geymt lausamuni eins og ökutæki. Sá sem leggur fram þessa kröfu segir það þjófnað og fjárkúgun þegar bílar eru dregnir burt og eigendum gert að greiða tugi þúsunda til að leysa þá út.
