Af hverju hanga greinar hengibjarka?

Í þessum stutta pistli veltum við fyrir okkur hvað kunni að hafa ýtt undir þá þróun að greinar á mörgum hengibjörkum hanga niður og gefa þeim þetta sérstæða útlit sem einkennir þær. Fyrst skoðum við ættkvíslina aðeins og veltum fyrir okkur hvort og hvernig eiginleikar, eins og hangandi greinar, geta færst á milli skyldra tegunda.

Birkiættkvíslin

Hengibjarkir, Betula pendula, tilheyra birkiættkvíslinni, Betula. Á Íslandi tilheyra tvær villtar tegundir ættkvíslinni. Það eru ilmbjörkin, B. pubescens, sem oftast er bara nefnt birki og fjalldrapi, B. nana. Nokkrar aðrar tegundir hafa verið reyndar í garð- og skógrækt á Íslandi og er hengibjörkin þeirra algengust. Hún hefur tvö fræðiheiti. Annað þeirra er algengara og talið hið rétta. Það er B. pendula. Hitt fræðiheitið er svokallað samheiti og er B. verrucosa. Fyrra heitið vísar augljóslega í þann eiginleika að greinarnar hanga niður eins og pendúll. Seinna fræðiheitið vísar í það að á greinunum vaxa ekki hár eins og á ilmbjörkinni (pubescens vísar í það) heldur eru á þeim litlar vörtur. Vörtubirki er ekki mjög söluvænlegt heiti og að auki eru nokkrar aðrar tegundir birkis með svipaðar vörtur á árssprotum. Því er fyrra heitið af mörgum talið miklu betra en það seinna. Ekki er þó endilega víst að svo sé því til eru hengibjarkir sem hafa ekki þetta drjúpandi vaxtarlag. Sérstaklega á það við eftir því sem austar er komið á útbreiðslusvæðinu.

Litningar og erfðaflæði

Komið hefur í ljós að litningafjöldi hengibjarka og fjalldrapa er sá sami. Báðar tegundirnar eru ferlitna en ilmbjörkin er tvílitna. Samt er það svo að fjalldrapi og ilmbjarkir mynda auðveldlega blendinga á Íslandi. Erfðaflæði á milli þessara tegunda er algengt eins og sjá má á íslensku birki. Reynslan sýnir að erfðaflæði getur einnig orðið milli ilmbjarka og hengibjarka en í sumum tilfellum verða þá til ófrjóir einstaklingar eins og algengt er þegar til verða blendingar milli tegunda. Í öðrum tilfellum geta blendingarnir orðið frjóir (Ashburner & McAllister 2013). Hér er grein um tré sem virðist vera ófrjór blendingur ilmbirkis og hengibirkis.

Svo er að sjá sem ákveðnir eiginleikar hafa erfst á milli tegunda og borist í íslenska birkið. Hugsanlegt er að í einhverjum tilfella geti fjalldrapinn virkað sem eins konar erfðabrú og flutt erfðaefni frá hengibirki yfir í ilmbirki, því litningafjöldi fjalldrapa og hengibjarka er sá sami. Þannig geta frjó borist frá Norðurlöndum til Íslands og lent á fjalldrapa og hugsanlega laumað erfðaefni inn í erfðamengi birkis á Íslandi.