Agi er undirstaða allrar menningar

Tryggvi Gíslason, fyrrverandi skólameistari Menntaskólans á Akureyri, er jarðsunginn í dag frá Hallgrímskirkju í Reykjavík.

Hann var skólameistari, með tveimur hléum, í þrjá áratugi. Tryggvi var ráðinn skólameistari 1972 en brautskráði stúdenta í síðasta skipti þriðjudaginn 17. júní árið 2003. Í Sunnudagsblaði Morgunblaðsins 15. júní birtist eftirfarandi viðtal við Tryggva í tilefni tímamótanna. Fæstar myndanna sem sjá má hér birtust með viðtalinu enda sumar teknar síðar.

Í kynningu á forsíðu blaðsins sagði

Tryggvi Gíslason varð skólameistari Menntaskólans á Akureyri árið 1972 en brautskráir stúdenta í síðasta skipti á þriðjudaginn, 17. júní, og lætur af starfi í sumar. Skapti Hallgrímsson skundaði á fund þessa gamla skólameistara síns og ræddi við hann af þessu tilefni um börn og fullorðið fólk, um skólamál almennt, pólitík, stöðu mannsins í náttúrunni og fleira.

Værð er yfir gamla, virðulega skólahúsinu þegar gamall MA-ingur stígur inn úr sólskininu. Enn marrar vinalega þegar stikað er inn langan ganginn. Allt er eins og það var. Eða hvað? Er kannski ekkert eins og það var?

Skrifstofa skólameistara er á sínum stað og uglusafn Tryggva Gíslasonar vakir yfir meistaranum og gesti hans á meðan þeir tala saman. Tryggvi leggur áherslu á orð sín og endurtekur gjarnan það sem hann vill að komist vel til skila. Umorðar. Þetta er hans stíll.

Tryggvi hefur verið ötull talsmaður landsbyggðarinnar, af sumum jafnvel talinn landsbyggðin holdi klædd. Gesturinn spyr í upphafi hvort það sé ekki ósannfærandi, miðað við ummæli skólameistara við hin ýmsu tækifæri mörg síðustu ár, að nú þegar hann lætur af starfi skuli þau Margrét eiginkona hans hafa ákveðið að flytja í Kópavoginn.

„Ef til vill, en mér finnst í rauninni að landsbyggðin þurfi ekki lengur á mér að halda,“ segir Tryggvi. „Og Akureyri á auk þess framtíð án mín því að ég held að Akureyri horfi nú mót bjartari tíð. Hér er mjög mikið að gerast, þótt ekki sé annað en efling skólabæjarins, tengslin við byggðirnar bæði til austurs og vesturs og hugmyndir manna um menningarhús hér á Akureyri.“

Tryggvi nefnir að hugmyndin um að halda öllu landinu í byggð sé ekki lengur við lýði. „Hugmyndin er í rauninni dauð, bæði vegna breytinga sem orðið hafa á framleiðsluog atvinnuháttum innanlands og vegna verslunarfrelsis og breytinga á neysluvenjum; allt hefur þetta haft áhrif á byggð í landinu“.

Hann dregur fram úr pússi sínu tölur þessu til staðfestingar, og segir: „Hvað sem líður þingsályktunartillögum, sem hafa verið samþykktar undanfarin 10 ár til að efla byggð í landinu, gerist ekkert annað en það sem hefur verið að gerast í 100 ár; fólki fækkar á landsbyggðinni og enginn fær við því gert, þessu verður að mínum mínum dómi ekki snúið við, þetta verður ekki einu sinni stöðvað.“

Hann nefnir sem dæmi að um 1930 var þriðjungur landsmanna búsettur á suðvesturhorninu, „höfuðborgarsvæðinu, sem nær í raun austan frá Selfossi, upp í Borgarnes, en nú um 70%. Á Vestfjörðum bjuggu þá 12%, nú 3%.“ Og Tryggvi heldur áfram: „Samsvarandi tölur fyrir Norðurland vestra eru 9% 1930, nú 3% og Austurland hefur ekki farið betur út úr þessu en aðrir landshlutar,“ segir Austfirðingurinn Tryggvi; „þar bjuggu tæp 10% landsmanna árið 1930, núna 4,5%. Norðurland eystra hefur farið betur út úr þessu og það er vegna Akureyrar sem haldið hefur í við fólksfjölgunina í landinu og vel það. Árið 1930 voru 4% landsmanna búsett á Akureyri, núna 5,5%, og það hefur haldist frá 1970. Þó svo að landsbyggðin sé dauð, eins og ég leyfi mér að kalla þetta, hef ég trú á að Akureyri lifi af og eigi eftir að eflast. Valdimar Kristinsson hagfræðingur sagði fyrir 40 árum, að Íslendingar væru svo fámennir að hér væri ekki hægt að hafa nema tvo þéttbýliskjarna, höfuðborgarsvæðið og Akureyri, Akureyrarborg, eins og ég vil kalla það. Nýlega hafa aðrir tekið undir þessa skoðun. En hvað sem því líður er landsbyggðarstefnan dauð og ég flyst í burtu – en landsbyggðin og sveitir þessa lands eiga enn hjarta mitt.

Ef til vill verð ég betri fulltrúi landsbyggðarinnar í Kópavogi en á Akureyri. Ég ætla ekki suður til þess að þagna um hag landsbyggðarinnar.“

Tilbreyting

„Nei, ég er ekki að flýja, en ég er að leita á nýjar slóðir, ég er gefinn fyrir tilbreytingu, þótt ég hafi setið hér á Akureyri í aldarþriðjung. Ég vil leita á nýjar slóðir, reyna eitthvað nýtt. Og ég vil ekki verða gamall skólameistari á Akureyri. Ég vil ekki verða „gamli skólameistarinn á Akureyri“. Svo má ekki gleyma því að konan mín er úr Reykjavík og þar bjuggum við 10 fyrstu hjúskaparár okkar og eigum þar öll börnin okkar sex og þrettán barnabörn og marga ættingja og vini. Við erum að breyta til vegna þess að við viljum fá tilbreytingu í lífinu. Við höfum búið á 15 stöðum í fjórum þjóðlöndum þessi tæp 45 ár sem við höfum verið gift og eigum væntanlega eftir að bæta við okkur einu landi eða tveimur.“

Á þeim rúmu þrjátíu árum síðan Tryggvi varð skólameistari hafa þau Margrét í tvígang búið erlendis, fyrst fjögur ár í Danmörku um miðjan níunda áratuginn og síðar eitt ár í Skotlandi og höfðu áður búið fjögur ár í Noregi. Og hann svarar því játandi þegar spurt er hvort sú tilbreyting hafi ekki verið holl. „Jú mjög. Ég hefði ekki haldið þetta út ef ég hefði verið hér samfleytt í 31 ár, þá hefði ég löngu verið útbrunninn. En nú finnst mér ég enn vera í fullu fjöri og ein ástæðan fyrir því er að við höfum breytt til.“

Tryggvi er á þeirri skoðun að bættar samgöngur, búferlaflutningar vegna breytinga á atvinnuháttum og aukin menntun geri það líka að verkum að líta verði á landið sem eina heild. „Landið þarf í mínum huga að verða eitt skipulagssvæði. Á þessu er að vakna skilningur, og til dæmis meginhluti Sjálands er eitt skipulagssvæði, þar sem búa þrjár milljónir manna. Ísland á að vera eitt skipulagssvæði. Og ég er fylgjandi því að landið sé eitt kjördæmi.“

Tryggvi teiknaði þessa mynd af þeim Margréti Eggertsdóttur, eiginkonu sinni, í bók útskriftarnema, Carmínu vorið 1958 þegar þau brautskráðust úr MA.

Tryggvi vekur athygli á því að misvægi atkvæða, „sem menn hafa talað um svo lengi – fjórfalt vægi atkvæða á Vestfjörðum á við Reykjavík – hefur ekki gagnast Vestfjörðum eða landsbyggðinni, þannig að þar kemur fleira til. Reykvíkingar gleyma því margir að flestallar ríkisstofnanir hafa verið í Reykjavík; Stjórnarráðið, Háskólinn, Ríkisútvarpið, Þjóðleikhúsið, Landspítalinn … Upp af þessu hefur Reykjavík vaxið, en gamli hrepparígurinn þarf að hverfa. Landið þarf að verða eitt skipulagssvæði og eitt kjördæmi. Og ég held þetta verði innan tíðar.“

Of hræddur til að fara á sjó …

Tryggvi er að austan. „Ég er fæddur á Bjargi í Norðfirði, sem var útvegsbýli eins og það var kallað. Faðir minn, Gísli Kristjánsson frá Sandhúsi í Mjóafirði, rak lítið bú og stundaði útgerð. Hann og móðir mín Fanny Ingvarsdóttir frá Ekru í Norðfirði, bjuggu þarna í aldarfjórðung og þarna er ég alinn upp til sjö ára aldurs.“

Hann er sem sagt Austfirðingur í báðar ættir. „Sjómannssonur, og hefði átt að verða sjómaður, en sjórinn heillaði mig aldrei. Mig langaði aldrei á sjó. Ég hef sennilega verið of lífhræddur og kannski of latur líka til þess að vinna hörðum höndum!“

Það er sem sagt ekki eins hættulegt að vera kennari og skólameistari! segir gesturinn.

„Ég ætlaði að vísu hvorki að verða skólameistari né kennari heldur málvísindamaður. Ég las íslenska og norræna málfræði og var byrjaður að kenna við háskólann í Björgvinjum, og þar ætlaði ég að hasla mér völl en ég sé ekki eftir því að hafa komið hingað.“

Tryggvi kom til Akureyrar beint frá Björgvinjum, eins og kallar jafnan þann fagra norska bæ sem flestir Íslendingar þekkja líklega sem Bergen.

„Vorið 1972 var ég hvattur til að sækja um starf skólameistara við Menntaskólann á Akureyri en mér stóð til boða að verða kennari við háskólann í Ósló, og það freistaði mín allmikið. En ég sé ekki eftir því að koma hingað til Akureyrar. Þessi ár hafa verið ákaflega gjöful.“

Það skipti meginmáli að þetta var gamli skólinn hans.

„Já. Þótt ég hefði verið beðinn um að sækja um einhvern annan skóla hefði ég aldrei gert það. En ástæðan fyrir því að ég sótti hér um var sú að gamall vinur minn og kennari, Árni Kristjánsson frá Finnsstöðum í Köldukinn, skrifaði mér til Björgvinjar og hvatti mig til þess að sækja.“

Þetta var strax í kjölfar stúdentaóeirða úti í heimi, tímar viðsjárverðir og hinn nýi skólameistari lítið eldri en elstu nemendur skólans. Hvernig skyldi það hafa verið fyrir ungan mann að taka við stjórn skólans á slíkum umbrotatímum?

„Ég var orðinn 34 ára og hefði ekkert mátt vera miklu eldri því að það var einmitt æska mín – ef hægt er að kalla það svo – sem gerði mér kleift að takast á við þann vanda sem hér var við að stríða. Ég þóttist skilja þetta unga fólk og ég var í rauninni sjálfur hallur undir þessa byltingu; ég hafði tekið þátt í þessu mótunarstarfi við háskólann í Björgvinjum 1968 til ’72 þar sem áhrifa Parísarbyltingarinnar og Blómabyltingarinnar í Bandaríkjunum á sjöunda áratugnum gætti náttúrlega. Ég var sjálfur byltingarsinni á vissan hátt og þess vegna kom ég til móts við óskir nemenda, það hjálpaði mikið, en ég barðist gegn ýmsum ósiðum sem hér lágu þá í landi, gegn þeirri lítilsvirðingu á starfi skólans, lítilsvirðingu á starfi kennara sem hér var og ég tók mér fyrir hendur að berjast gegn drykkjuskap, sem hér var mikill. Hér var mikil drykkjuskaparöld, eins og víðar, og ég tók á þessu, nokkuð harkalega, enda kunni ég engin önnur ráð en taka hart á slíkum brotum. Þetta voru brot á reglum skólans og lítilsvirðing á góðu starfi skólans og góðu starfi kennara skólans. Þarna urðu átök sem stóðu upp undir áratug því þetta gerðist ekki eins og hendi væri veifað en ég held að flestir nemendur séu sáttir við þetta nú og þeir senda börnin sín í þennan stranga skóla; ’68-kynslóðin, eins og hún var kölluð, sendir börnin sín hingað og biður um það að börnin séu öguð. Svona er lífið. Og að mínum dómi er þetta eðlilegt; við eigum að aga okkur, það á að aga okkur. Aginn er undirstaða allrar menningar. Agaleysi er aftur á móti upphaf hruns, eins og allir þekkja. Það vitum við svo mörg dæmi um. Mestu máli skiptir auðvitað sjálfsaginn, sá agi sem kemur innan frá, sá agi sem kemur af skilningi, en stundum er nauðsynlegt að beita bæði forræðishyggju og hörðum aga og ég er hlynntur forræðishyggju á vissan hátt, ekki síst í uppeldi. Uppeldi barna byggist á forræðishyggju, en þegar á að taka frelsi af fulltíða fólki er aftur á móti voðinn vís.“

Tryggvi segir það hafa verið gaman að takast á við vandann sem var í MA 1972 „og það sem skipti afar miklu máli var að ég hafði kennara skólans að baki mér. Annars hefði ég ekki getað unnið þetta verk, það var unnið í samvinnu við kennara og þeir voru allir sammála um það hvernig taka skyldi á þessu.“

Líklega var þetta erfiðasta verkefnið sem hann hefur þurft að fást við í starfi sínu við MA.

„Ef til vill, en persónuleg vandamál sem ekki koma mikið upp á yfirborðið, eru á sinn hátt erfiðari. Þar eru átökin sárari og persónulegri, eins og gefur að skilja. Það er þrátt fyrir allt auðveldara að fást við múginn. Þá er líka hægt að beita öðrum ráðum en þegar maður er að leysa vanda einstaklinga. En ég held að þetta sé nú vandasamasta verkið sem ég hef lent í þó að ýmislegt hafi á daga mína drifið hér sem betur fer.“

Þegar spurt er hvort margt hafi breyst í fari ungs fólks síðan hann tók við starfi skólameistara svarar Tryggvi:

„Það hefur allt breyst. Ytri aðstæður hafa allar breyst, viðhorf, afkoma, menntun og kröfur, en ungt fólk er samt við sig engu að síður og þó svo að það séu margar blikur á lofti, að mér finnst, höfum við aldrei átt betra og mannvænlegra ungt fólk en einmitt nú. Það er betra vegna þess að það er víðsýnna, skilningur þess og þekking er meiri, og það er mannvænlegt vegna þess að það hefur alist upp við betri kjör en nokkurt ungt fólk í þessu landi í þúsund ár. Það er til dæmis mikill munur á velsæld og velmegun okkar nú en fyrir hundrað árum; við stöndum einna fremstir allra þjóða heims hvað varðar efnahag og aðbúnað þó svo auðvitað sé hér fátækt og umkomuleysi hjá allt of mörgu fólki. En í heild búum við mjög vel.“

Það sem Tryggva finnst verst við það sem hefur breyst er taumleysi og kröfugirni, að hann tali ekki um ofbeldið sem samtíðin hefur flutt með sér af einhverjum ástæðum, eins og hann orðar það. „Frjálsræði er nauðsynlegt og sjálfsagt og velsæld og vellíðan verður að vera til þess að við getum notið okkar en þetta taumleysi og kröfugirni, m.a. kröfugirni margs ungs fólks, finnst mér ganga út yfir allan þjófabálk. Þessu tengist svo vanlíðan ungs fólks sem hefur aukist að því er ég held, þrátt fyrir velsældina.“

Hann segir gesti sínum sögu af ungri stúlku, sem alin var upp í Papey. Í viðtali í Sjónvarpinu fyrir nokkrum árum sagði hún að sá sem ætti náttúru eins og hún hefði alist upp við og kynni að meta hana, hann þyrfti ekki jeppa. „Við erum núna að bæta okkur ýmislegt upp með því að eignast jeppa; með því að kaupa eitthvað,“ segir Tryggvi. „Það er einhver falskur tónn í þessu öllu. Svo íþyngjum við fjárhag okkar og vellíðan með öllum þessum innkaupum. Einfalda lífið er auðvitað best – að njóta einföldu hlutanna. Það skiptir miklu máli og lærist manni enn betur eftir því sem aldurinn færist yfir. En heimsframleiðslan biður um annað, það er ljóst að þróuninni verður ekki snúið við og margt er mjög gott; við lifum góðu lífi nú, miklu betra lífi en fyrir 100 árum og það er m.a. iðnaðarframleiðslu og þessari eftirsókn allri að þakka en við og börnin okkar megum ekki gleyma því að njóta hins einfalda lífs.“

Hann telur fleira ungt fólk en áður sjái ekki samhengi hlutanna, samhengi t.d. milli vinnu og árangurs eða vinnu og afkasta. „Enda held ég að andstæður í íslenska þjóðfélaginu séu að aukast og viss stéttaskipting að verða til. Að mínum dómi er að verða til einskonar lágstétt í þessu landi og þá eðli málsins samkvæmt hástétt. Margir hafa talið að við byggjum í stéttlausu þjóðfélagi og að vissu leyti bjuggum við við annars konar þjóðfélagsgerð en nágrannalöndin, m.a. vegna þess að hér var aldrei aðall – eða höfðingjaveldi. Ísland er eina landið í Evrópu þar sem aldrei var aðall; meira að segja Norðmenn voru með aðal. En nú aftur á móti er efnahagsleg og menningarleg stéttaskipting að aukast og ég hef dálitlar áhyggjur af lágstéttinni sem hér virðist vera að verða til.“

Vegna þessarar þróunar verður hlutverk skólanna enn mikilsverðara en áður, segir hann. Hlutverk heimilanna hefur breyst, öll mörk færst til. „Eitt af því sem ég hef verið að hugsa um síðustu vikur og mánuði er hlutverkaskipting í samfélaginu og hún kemur m.a. fram í því að börn eru farin að stjórna heimilunum, börnin eru farin að stjórna foreldrum sínum og stundum hef ég spurt mig að því hvort hægt væri að vera of gott foreldri, hvort foreldrar gætu verið of góðir við börnin sín. En velsældin hefur hins vegar gert það að verkum að foreldrar vilja njóta lífsins, kaupa börnin sín, kaupa sér frið eins og kallað er, og þetta hefur í sumum tilfellum þau áhrif að ég held að börn séu farin að stjórna foreldrum. Hér í Menntaskólanum á Akureyri þykist ég verða var við að einstaka nemandi sem hingað kemur ætlar líka að fara að stjórna kennurum. Og þá segir nú gamli skólameistarinn hingað og ekki lengra. Þessi hlutverkaskipting held ég sé ekki heppileg.“

Tryggvi segir að sé mat hans rétt, að lágstétt og hástétt séu að verða til á Íslandi, verði vandi stjórnmálamanna, sem móta reglurnar, enn meiri en áður. „Forsætisráðherra hefur talað um það að það er ekki hægt að kaupa sig frá lögunum. Þegar forsætisráðherra segir þetta þá liggur þar eitthvað að baki; minnihlutinn getur ekki kúgað meirihlutann, hvort heldur það er lágstéttin eða hástéttin, meirihlutinn verður að ráða. Meirihlutinn verður líka að virða minnihlutann, það er líka eitt af einkennum lýðræðisins þótt meirihlutinn eigi að ráða.“

Eðlilegt að verða gamall

Hann nefndi andstæður hér að framan og samhengi hlutanna. „Stundum er sagt að fólk vilji að allt sé skemmtilegt; þess er krafist að fólk sé ungt, fallegt og ríkt. Við erum hins vegar ekki alltaf ung, við verðum gömul; það er eðlilegt að sá sem lifir lengi verði gamall.

Unga fólkið verður að muna eftir því; þó að það eigi auðvitað ekki að vera upptekið af því að það verði gamalt þá má það ekki gleyma því, og mestu menningarþjóðir, bæði austur í Asíu og jafnvel í hinni fornu Afríku, allar þessar gömlu menningarþjóðir heimsins hafa byggt á þessari grundvallarkenningu að bera virðingu fyrir þeim sem eldri eru. Því megum við ekki gleyma, finnst mér.“

Hann segir erfitt að vera ungur, en þó enn erfiðara að verða gamall, lasburða, einmana og yfirgefinn „og svona menningarþjóð eins og Íslendingar mega ekki gleyma gamla fólkinu“.

Tryggvi svarar því neitandi þegar spurt er hvort hann óttist að gamla fólkið gleymist.

„Ég hef mikla trú á réttlætiskennd Íslendinga, hér er þróaðra lýðræðisríki en mjög víða annars staðar, mannréttindi eru hér virt og hjálpsemi mikil svoleiðis að ég óttast það ekki en þetta kemur ekki af sjálfu sér. Menn verða að hugsa um þetta eins og allt annað. Það gerist ekkert af sjálfu sér.“

Tryggvi hefur lengi haft áhuga á þjóðmálum og stjórnmálum og tók þátt í stjórnmálastarfi um árabil, sat m.a. í bæjarstjórn fyrir Framsóknarflokkinn. Hann er spurður hvort það hafi einhvern tíma verið vont fyrir skólameistarann; menntskælingar eiga það til að vera pólitískir og eru oft dálítið róttækir – en litu þeir einhvern tíma á hann frekar sem framsóknarmann en skólameistara?

„Það urðu auðvitað árekstrar í einstaka tilviki en ég reyndi nú að skilja á milli þarna,“ segir hann en neitar síðasta lið spurningarinnar. „Enda hef ég aldrei verið mikill flokksmaður. Ég vil að minnsta kosti hlusta á andstæðinginn: Audiatur et altera pars eins og Rómverjar sögðu: Þú þarft einnig að hlusta á hinn aðiljann. Ég þykist vera meiri lýðræðissinni en flokksmaður. Ég hef haldið því fram og skrifað svolítið um það að fullveldi er orðið annað en það var. Fullveldi byggist á mannréttindum og lýðræði og þá er lýðræði meira en kosningar og kjörgengi; lýðræði er ekki bara form, lýðræði er afstaða, menning og kjarninn í lýðræði er að virða aðra.

Margir Íslendingar telja að það skipti mestu máli hver fer með valdið, ég hins vegar held að það skipti meira máli hvernig farið er með valdið. Það skiptir miklu máli, svo og það að vinna að valddreifingu eins og frekast er kostur. Valddreifing er einn af grundvallarþáttum lýðræðisins ásamt mannréttindum og mannvirðingu. Lýðræðið er ekki bara það að kjósa á fjögurra ára fresti, eins og margir halda.“

Hann rifjar upp enska orðatiltækið um að vald spilli og að algert vald spilli algerlega: Power corrupts, and absolute power corrupts absolutely. Þess vegna á að dreifa valdi – til að það spilli okkur ekki. Þetta segir gamall skólameistari sem kom inn í þetta valdbjóðandi samfélag menntaskólans, þar sem orð skólameistarans voru í rauninni lög. Þegar ég kem hér fyrir rúmum 30 árum voru orð skólameistarans lög og þegar farið er enn lengra aftur í tímann þá voru skólameistarar einskonar harðstjórar. Kannski líta margir á skólameistara sem harðstjóra enn þann dag í dag; og sennilega með réttu að einhverju leyti. Til gamans get ég nefnt að þegar sagt er á íslensku að berja menn til bókar þá var þetta gert í miðaldaskólunum, menn voru barðir til bókar í raunverulegri merkingu þess orðs. Síðan er þetta nú sem betur fer að breytast, líka í skólunum; við erum farin að hugsa meira um mannréttindi og lýðræði og jafnræði og það er mjög gott.

Hins vegar hef ég líka, af því þú spyrð um lífsskoðun, hugsað mikið um íslenska umræðuhefð. Hún er mjög frumstæð að því er ég tel. Hún birtist m.a. í því að þegar andstæðingar í stjórnmálum eða náttúruvernd, virkjunarmálum, takast á er aldrei neitt rétt af því sem andstæðingurinn segir. Andstæðingurinn hefur aldrei rétt fyrir sér. Og það er vond latína. Við eigum auðvitað að hlusta á hinn aðilann og eigum að virða skoðanir annarra. Dæmi um þessa vondu íslensku umræðuhefð er Silfur Egils sem þjóðin hefur horft á í fjögur ár, þar sem allir tala í einu og stjórnandinn líka og enginn veit um hvað verið er að tala; varla er hægt að fylgjast með því sem sagt er. Líka má nefna þegar þeir voru leiddir saman Mörður Árnason og Hannes Hólmsteinn Gissurarson og úr þessu varð ekkert annað en hanaat. Sá sem talaði hærra hafði rétt fyrir sér. Þetta er umræðuhefð sem ég hef hvergi séð annars staðar í heiminum leyfi ég mér að segja.“

Ekki harðstjóri

Á árshátíð MA á síðastliðnu hausti varð sá tölvutrítill sem hér stýrir för vitni að því að leikfélag skólans fór með brot úr gamanleiknum The Man Who Came to Dinner – Gestur til miðdegisverðar, eftir Bandaríkjamennina George S. Kaufmann og Moss Hart. Var það gert skólameistarahjónunum til heiðurs, þar sem þetta var síðasta árshátíð þeirra. Þau léku nefnilega aðalhlutverkin í umræddu verki á sínum tíma hjá LMA. Og nú er spurt hvort þau hafi jafnvel kynnst á leiksviðinu.

„Já, það má til sanns vegar færa. Við störfuðum saman í Leikfélagi Menntaskólans á Akureyri í þrjá vetur en ég hafði hins vegar séð þessa ljóshærðu, bláeygu, fallegu stúlku á stúkumóti suður á Þingvöllum 1952 …“

Gesturinn: En hún sá þig ekki?

„Nei, hún tók ekkert eftir mér!“

Tryggvi og Margrét voru í efsta bekk skólans, 6. bekk eins og það hét þá, þegar leikritið var sett á svið. „Þetta voru með frægustu leikritahöfundum í Bandaríkjunum fyrir seinna stríð. Nemendur skólans þýddu leikinn og við kölluðum hann Gestur til miðdegisverðar; það er frægur útvarpsmaður sem kemur á heimili góðborgara í vesturríkjum Bandaríkjanna, fótbrotnar og sest upp; gesturinn tekur öll völd og af harðstjórn stýrir hann öllum sem í kringum hann eru, m.a. einkaritaranum, henni Maggy Cutler, sem Margrét kona mín lék. Svoleiðis að ég byrjaði snemma að stjórna henni, eins og ég segi stundum í gamni. Þarna kynntumst við þó að við værum farin að renna hýru auga hvort til annars nokkru fyrr, en við höfum lifað saman í 45 ár í farsælu hjónabandi og eigum sex börn og bráðum fjórtán barnabörn. Auðvitað hafa verið mikil átök því það er ekki vandalaust að ala upp sex börn og vera skólameistari um leið en ég naut þess að hún er mikilhæf kona, dugandi húsmóðir og ein af hennar mörgu sterku hliðum er það að kunna að umgangast börn, enda var hún grunnskólakennari í aldarfjórðung.“

Eftir að Tryggvi lýsti The Man Who Came to Dinner er ekki hægt annað en spyrja hvort ferill Tryggva sé eins og söguþráður leikritsins.

Hann hlær.

„Margir vilja eflaust telja að ég stjórni með harðri hendi en þeir sem starfað hafa með mér lengst og þekkja mig best, vita að ég er ekki harðstjóri. En ég vil hins vegar hafa reglu á hlutum og ég vil vita hver ræður og ég vil vita hver ber ábyrgð. Eitt af því sem ég tel mjög bagalegt í íslensku stjórnkerfi er ábyrgðin sem liggur hvergi. Eitt af því sem endurspeglar þetta eru t.d. fjárlög annars vegar og landslög hins vegar. Það er orðinn plagsiður hér á Íslandi að telja fjárlög æðri landslögum. Það er rangt.“

Hann segir tilviljun að talað sé um fjárlög. Heitið hafi verið tekið úr dönsku, finansloven, „en á mörgum erlendum málum er þetta ekki kennt við lög heldur kallað budget“.

Vegna þessa segir Tryggvi alþingismenn geta sett lög en ekki sinnt því að framfylgja þeim vegna þess að fjárlög leyfi það ekki.

„Eitt dæmi um hlutverkarugling er að forstöðumenn ríkisstofnana eru „hengdir“ fyrir það að fara fram úr fjárlögum þó að þeir fylgi eftir lögboðnu hlutverki stofnananna, m.a. skólanna. Ég hef deilt við menntamálaráðuneytið lengi um þetta því ég tel að landslög séu æðri fjárlögum og ef löggjafarvaldið, sem um leið er fjárveitingarvaldið, getur ekki sinnt lögboðnum skyldum ríkisfyrirtækja eigi að breyta lögunum en ekki kúga stofnanirnar með fjárlögum til þess að brjóta landslög.“

Áfengislaus árshátíð

Þegar Tryggvi kom til starfa við MA brúkuðu nemendur áfengi í miklum mæli á skemmtunum skólans, sem fyrr segir, en nú er haldin árshátíð þar sem koma sjö til átta hundrað manns og ekki sést vín á einum einasta.

„Menn skilja á milli skóla og lífs; nemendur Menntaskólans á Akureyri drekka áfengi ekki síður en önnur ungmenni en þeir virða reglur skólans og koma ekki drukknir á skemmtanir.“

Það hefur jafnvel þótt tíðindum sæta að haldnar séu svo fjölmennar og vel heppnaðar samkomur, án áfengis. Er það ekki undarlegt þegar tekið er tillit til landslaga?

„Mönnum finnst mörgum undarlegt að í fyrsta lagi skuli hægt að halda svona samkomur og undarlegt líka að menn skuli vera að fetta fingur út í það þó ungt fólk drekki sig drukkið. En skv. landslögum má hvorki selja, afhenda né veita fólki undir tvítugu áfengi. Ég vil að vísu lækka það í 18 ár og halda þau mörk; 18 ára er fólk orðið fullorðið og það á að auka ábyrgð ungs fólks á alla lund, láta það taka ábyrgð á lífi sínu sjálft. Þarna á forræðishyggjan ekki við að mér finnst. Það á að setja lög sem menn halda. En um þetta er deilt, sumir segja að með auknu aðgengi að áfengi aukist áfengisdrykkja en það eru tvær hliðar á áfengisdrykkju; það er hægt að drekka lítið vín en illa en það er líka hægt að drekka mikið vín og vel. Það er hægt að fara vel með vín og vín hefur fylgt Vesturlandabúum í árþúsundir svoleiðis að þetta er hluti af menningu okkar og verður ekki skilið frá henni.“

Skólameistarar og aðrir starfsmenn menntaskóla skynja ef til vill best hvenær börn verða fullorðin. Hvað segir Tryggvi um það?

„Ég segi stundum og hef sagt lengi að hingað koma nemendur börn, héðan fara þeir fullorðið fólk. Ekki fullþroska fólk, við erum sem betur fer að þroskast alla ævina en það gerist nefnilega dálítið merkilegt í framheilanum á aldrinum frá fjórtán ára til tvítugs; þá þroskast stöðvar í framheilanum, þær stöðvar sem móta persónueinkenni fólks. Þær stöðvar þroskast síðast, svo einkennilegt sem það er nú en skaparinn hefur séð fyrir þessu svona og ég tek eftir því að þegar fólk verður 18 eða 19 ára þá gjörbreytist viðhorf þess.“

Þetta er sem sagt líffræðilegt „en þar fyrir utan hefur löggjafinn sett mörkin við 18 ár. Nú er fólk til 18 ára aldurs kallað börn en eftir það fulltíða fólk. Og ég vil að við tökum afleiðingunum af því á öllum sviðum“.

Tryggvi Gíslason hefur í ljósi þessara ummæla séð mörg börn breytast í fullorðið fólk.

„Já, og eitt af því ánægjulegasta við þetta starf er einmitt að vera með ungu fólki. Að fá að fylgjast með ungu fólki; þessu þroskavænlega, fallega fólki sem hér er, sjá það þroskast úr því að vera börn, sem er líka fallegt fyrirbæri, í það að vera fullorðið fólk með ábyrgðarkennd, langanir, þrár, framtíðarhugmyndir; þetta er stórkostlegt. Það er ekkert annað starf sem ég þekki sem býður upp á þetta. Það sem er mér eftirminnilegast frá þessum 30 árum er þroski þessa unga fólks.“

Var hrætt barn

„Ég var leitandi og hrætt barn. Það hafði áhrif á mig. Ég man enn þann dag í dag hvað ég var hræddur við marga hluti, ég var varkár og ég var heimakær þó það breyttist með aldrinum, vegna ferðalaga. Ég var leitandi að því er mér finnst en ég rekst illa í hópi, það er mér ljóst. En ég er aftur á móti góður undirmaður, ég hef líka verið óbreyttur starfsmaður víða og ég er góður undirmaður. Ég hlýði skipunum yfirboðara minna. Það er ekki nema einn skipstjóri á skútunni.“

En er hann góður yfirmaður?

„Það veit ég ekki. Ég hef mikið hugsað um þetta og lengi, og ekki síst núna þegar ég er að hætta. Hef spurt mig: hef ég verið góður yfirmaður? Til þess að snúa svolítið út úr spurningu þinni, sem ógerningur er að svara, einfaldTryggvi teiknaði þessa mynd af þeim Margréti í Carmínu vorið sem þau brautskráðust frá MA. lega af því að enginn er dómari í sjálfs sín sök, þá var ég góður yfirmaður góðra starfsmana. En, hvað um það. Mér hefur mistekist margt í samskiptum við fólk og við úrlausn vandasamra persónulegra mála starfsmanna minna, þó ég hafi viljað leitast við að leysa vanda þeirra hefur það stundum mistekist. Svo ég er sennilega bæði góður og vondur yfirmaður.“ Það var mjög gott eftir á að hyggja, svarar hann aðspurður, að vera hrætt barn og leitandi.

„Ég held það sé ekkert óeðlilegt að vera hræddur og jafnvel mikið hræddur og ég held það sé ekkert óeðlilegt þó maður sé þunglyndur eða leiður. Það getur ekki allt verið gaman alltaf; ef alltaf er gaman þá er aldrei gaman. Það verður að vera leiðinlegt á stundum til þess að geti verið gaman og til þess að manni líði vel verður manni að hafa liðið illa. Þessar andstæður eru nauðsynlegar eins og allar andstæður í lífinu.

Sífelld áfallahjálp og það að ekkert megi vera erfitt og hættulegt og leiðinlegt er ekki eftir mínum kokkabókum. Ef menn hins vegar missa stjórn á lífi sínu af einhverjum ástæðum, vegna hræðslu, þunglyndis, veikinda eða einhvers annars þá á auðvitað að koma til hjálpar. Í þessu eins og öðru göngum við mjög langt. En við göngum langt af því að við viljum gera vel, það er ekki af mannvonsku, þvert á móti; við erum að reyna að gera vel en göngum stundum fulllangt. En þetta eins og allt annað leitar jafnvægis í lífinu.“

Tryggvi ku lengi vel hafa lagt sig í líma við að þekkja alla nemendur skóla síns með nafni. Hvernig má það vera?

„Ég gerði það, já. Meðan ég var húsbóndi í heimavist um leið og ég var skólameistari, sem ég var í 12 ár, fannst mér nauðsynlegt að þekkja nemendur með nafni. Eftir að ég kom frá Danmörku 1990 hefur hæfileikinn minnkað held ég, nemendum hefur líka fjölgað og ég hef einbeitt mér að öðru. En fyrsta áratuginn þá þekkti ég flesta nemendur með nafni og vissi deili á þeim öllum og það var mikill styrkur. Núna hef ég fengið aukna hjálp, fleiri aðstoðarmenn; valdinu hefur verið dreift.“

Vildi gera MA að sjálfseignarstofnun

Tryggvi er á þeirri skoðun að það yrði Menntaskólanum á Akureyri fyrir bestu að verða sjálfseignarstofnun. Hann er spurður út í þetta.

„Strax 1993 ræddi ég það óformlega við Ólaf G. Einarsson, þáverandi menntamálaráðherra, að Menntaskólinn á Akureyri yrði gerður að sjálfseignarstofnun – eins og ég orðaði það við hann, að ég keypti af honum Menntaskólann á Akureyri með 200 milljón króna styrk á ári. Þá var þetta nú sagt í gamni og þó nokkurri alvöru.“

Fljótlega eftir þetta hófst vinna á vegum skólanefndar í þessa veru og full samstaða var í nefndinni að kanna hvort möguleiki væri á þessu, „bæði til að efla sjálfstæði hans gagnvart ráðuneytinu, gagnvart öðrum skólum og atvinnulífinu í heild. Og líka til að bæta fjárhag skólans. Hugmyndin var í rauninni að fara í fótspor Verzlunarskóla Íslands, sem er merk skólastofnun“.

Tryggvi og Úlfar Hauksson, formaður skólanefndar, héldu á fund Björns Bjarnasonar, þáverandi menntamálaráðherra, árið 2000 og lögðu fyrir hann hugmyndir skólanefndar um það að breyta skólanum í sjálfseignarstofnun þar sem innheimt yrðu skólagjöld. „En þetta fann ekki náð fyrir augum Björns Bjarnasonar. Framsóknarmaðurinn yfirgekk þarna frjálshyggjumanninn!“

Tryggvi segist telja eðlilegt að tekin séu skólagjöld bæði í framhaldsskólum og háskólum, „vegna hins einfalda sannleika að allt sem er ókeypis þykir einskis virði. Fyrir utan að ég tel að það þurfi að auka sjálfstæði framhaldsskóla og háskóla gagnvart ríkisvaldinu og bæta fjárhag skólanna“.

Nýtingarsinni en …

„Hvað varðar nýtingu lands, af því þú spurðir um það, þá er ég nýtingarsinni, en ég vil um leið vernda náttúruna. En það verður að vera pláss fyrir manninn í náttúrunni. Það má ekki bara vera pláss fyrir heiðargæs og aðra fugla. Við verðum að geta lifað; maðurinn er hluti af náttúrunni og á það má minnast að Íslendingum fjölgaði ekki í níu aldir; frá landnámsöld fram á 19. öld voru Íslendingar 50 þúsund. Það var ekki fyrr en við förum að nýta landið, fyrr en tæknin berst hingað, og kunnátta eykst, að okkur fer að fjölga.“

En þótt hann vilji nýta auðlindir landsins segir Tryggvi nauðsynlegt að gerð verði áætlun um náttúruauðlindir og nýtingu þeirra og nú eftir að ákveðið var að hefjast handa við Kárahnjúkavirkjun og að álver rísi í Reyðarfirði séu sífellt fleiri sem hafi skilning á því að gera þarf nýtingaráætlun fyrir allt landið.

Þorskurinn og tungan

„Framtíð Íslands er framtíð íslenskrar tungu. Ef við glötum tungunni glötum við sjálfstæðinu, bæði efnahagslegu og menningarlegu sjálfstæði. En ég óttast ekki að við glötum tungunni. Málleg menning hefur aldrei verið öflugri; við eigum skáld, rithöfunda, heimspekinga … Það hefur verið skrifað um bókstaflega allt á íslensku undanfarin 50 ár, svoleiðis að tungan stendur sterkari en nokkru sinni. Hins vegar eru hér eins og annars staðar blikur á lofti, m.a. er fjölmiðlun að breytast og samskiptatækni hefur áhrif á notkun tungunnar. Nágrannaþjóðir okkar, t.d. Norðmenn og Danir og Svíar, sem ég fylgist nokkuð með, benda á það að tungur þeirra þjóða eru að láta undan. Þær eru á undanhaldi á ýmsum sviðum þjóðlífsins. Nú er enska notuð í viðskiptum í fyrirtækjum og jafnvel í daglegu lífi og menn óttast auðvitað að þetta geti haft áhrif á viðhald tungunnar, ekki síst fámennra þjóða eins og Norðurlandaþjóðanna, að ekki sé talað um Íslendinga. Núna eru 6.000 lifandi tungumál í heiminum. Málvísindamenn sem eru svartsýnir spá því að eftir hundrað ár verði aðeins fimm prósent þeirra lifandi, 300 tungumál. Ekki veit ég hvort þessi spádómur er réttur en það er enginn vafi á því að mjög mörg tungumál koma til með að líða undir lok á næstu 100 árum.

En íslenska stendur mjög traustum fótum enda eigum við svo gamla mállega menningu; engin þjóð í Evrópu önnur en Íslendingar getur lesið þúsund ára gamlar bókmenntir sínar. Við höfum stundað málrækt og málvernd og ég held að það sé rétt að halda því áfram. En svo má ekki gleyma hinu að það er margt sem sækir að okkur, og ofurvald enskunnar er geigvænlegt hérna hjá okkur.“

Tryggvi segir að Ísland verði áfram land í Evrópu, eins og það hafi verið alla tíð og Íslendingar verði áfram í hópi Evrópumanna. „Evrópusambandið á hins vegar eftir að breytast að því að ég tel og það eru þegar merki þess; stjórnarskráin sem nú er í mótun er stjórnarskrá sambands sjálfstæðra ríkja, ekki sambandsríkis. Hugmyndir manna fyrir 15 árum virtust vera þær að þetta yrði sambandsríki, Bandaríki Evrópu, nú er það að breytast og þá er hugsanlegt að við Íslendingar, þessi fámenna þjóð, eigum erindi í Evrópusambandið. Við þolum ekki að ganga í Evrópusambandið eins og það er nú, að mínum dómi, en um það eru auðvitað skiptar skoðanir. En ef við getum ekki nýtt fyrir okkur fiskinn, sem er verðmætasta auðlind okkar, þá er sögu þjóðarinnar lokið, jafnvel þótt við reyndum að halda áfram að tala íslensku – það er þorskurinn og tungan sem er og verður grundvöllur þjóðarinnar.“

• Sunnudagsblað Morgunblaðsins 15. júní 2003 á vefnum timarit.is