Um menntakerfið á tímum gervigreindar

Það er ein hugsun sem hefur tekið mig tvö ár að koma orðum að, en núna get ég gert það í einni setningu: Menntun snýst um að gera fólk magnanlegt.

Þetta kann að virðast smávægileg hugsun. Hún er það ekki. Hún breytir því hvernig við svörum nær öllum spurningum um íslenskt menntakerfi á komandi áratug.

Stór mállíkön – það sem í daglegu tali kallast gervigreind – eru ekki viskubrunnar. Þau eru magnarar. Þau magna upp það sem manneskjan leggur af mörkum inn í samstarfið: þekkingu, reynslu, færni, dómgreind, fljótfærni, blindubletti, leti og það yfirvegaða sjálfstraust sem fylgir því að hafa staðist álag og komist klakklaust frá því.

Þetta er ástæðan fyrir því að sama tól getur verið stórkostleg valdefling í höndum eins notanda og stórhættuleg blekking í höndum annars. Það skilar ekki bara svari. Það skilar þér sjálfum til baka, margfölduðum.

Ef gengið er að tólinu með trausta undirstöðu getur það breytt hægum skilningi í afkastagetu sem áður krafðist heils teymis. Ef gengið er að því með veika undirstöðu hverfur veikleikinn ekki. Hann fær bara betri frágang, meiri hraða og sléttara yfirborð. Þú framleiðir afurð, en afurðin er ekki sönnun um það sem býr innra með þér. Hún er fyrst og fremst sönnun um aðgang þinn að tóli sem þú getur ekki endilega lagt sjálfstætt mat á.

Þetta er það sem hefur breyst.

Áður snerist menntun um að miðla þekkingu. Hún var stofnanaheiti yfir það ferli þar sem reynsla einnar kynslóðar var færð til þeirrar næstu, svo hún þyrfti ekki að deyja við að endurlæra hana. Bækur voru dýrar. Sérfræðingar voru fáir. Útskýringar voru sjaldgæfar. Stofnunin var hliðvörður og skírteinið var sönnun þess að hliðvörðurinn hefði hleypt þér í gegn.

Sá heimur er liðinn. Núna er hægt að kalla fram útskýringar, samhengi og sýnishorn af hverju sem er, eftir þörfum, á íslensku og fyrir brot af þeirri fyrirhöfn sem áður þurfti. Aðgengi að upplýsingum er ekki lengur takmarkað. Það er orðið nær ókeypis.

En aðgengi er ekki þekking. Það sem mállíkanið skilar af sér er textaframleiðsla sem lítur út eins og þekking. Hún verður hins vegar ekki að raunverulegri þekkingu fyrr en manneskjan við lyklaborðið vinnur sjálf úr efninu; spyr, ber saman, leitar að mótsögnum, mátar við eigin reynslu og byggir hægt og bítandi upp eigin skilning.

Þessi úrvinnsla – ferlið sem breytir aðgangi að þekkingu í dómgreind – er það sem menntun á að snúast um. Það er þetta sem gerir manninn magnanlegan.

Hér þarf þó að fara varlega. Magnanleiki er ekki rofi sem annaðhvort er kveikt eða slökkt á. Hann er ekki stimpill sem þú færð eftir fimmtán ár og átt svo ævilangt. Hann er staðbundinn, misþroskaður og háður verkefninu sem er fyrir framan þig. Nemandi getur verið tiltölulega óreyndur en samt magnanlegur í þröngu, vel afmörkuðu verkefni. Sérfræðingur getur verið stórbrotinn á einu sviði og næstum varnarlaus á öðru.

Vandinn byrjar þegar við ruglum saman slíkri afmarkaðri mögnun og raunverulegri færni.

Fullmótaður fagmaður sem þekkir iðn sína í kjölinn – hjúkrunarfræðingur með fimmtán ára reynslu, rithöfundur sem hefur gefið út þrjár bækur, smiður sem hefur reist hundrað þök – stendur frammi fyrir tólinu með djúpan vef innri þekkingar. Hann spyr betri spurninga. Hann
finnur lyktina af röngu svari áður en það veldur skaða. Hann veit hvenær texti hljómar sannfærandi en stendur ekki undir sér. Hann getur nú leyst af hendi verkefni sem áður útheimtu heilt teymi.

Ungur nemandi stendur ekki sjálfkrafa hinum megin við einhverja ósýnilega línu. Hann getur líka notað tólið vel. Hann getur látið það æfa sig, prófa skilning sinn, gefa sér mótspyrnu, sýna honum fleiri dæmi og hjálpa honum að komast lengra en hann hefði komist einn. En ef hann nálgast tólið með yfirborðskenndum skilningi og notar það til að sleppa undan sjálfri glímunni, þá magnast nákvæmlega það upp: hraðfengin þægindi án dýptar, röng sannfæring án rýni og afurð án mótunar.

Þá fær hann skírteini fyrir færni sem hann býr ekki yfir. Hann fer út á atvinnumarkað sem treystir því að skírteinið hafi merkingu en mun fyrr eða síðar komast að raun um annað.

Þetta er ekki spádómur. Þetta er það sem ég sé gerast í kringum mig sem sérfræðingur í stjórnarháttum gervigreindar við íslenskan háskóla. Það býr enginn illvilji að baki. Vandinn er einfaldlega sá að mælitækið okkar mældi áður andlega mótun út frá afurðinni, en það er ekki lengur hægt að treysta því. Afurðin, ein og sér, staðfestir ekkert. Hún getur verið hugsun. Hún getur líka verið búningur utan um hugsun sem fór aldrei fram.

Hér er hið nýja markmið:

Skólar eiga ekki fyrst og fremst að kenna nemendum að nota gervigreind. Nemendurnir munu ýmist kenna sér það sjálfir á einum eftirmiðdegi eða læra það af jafnöldrum sínum á samfélagsmiðlum. Skólar eiga að byggja upp nemendur sem eru magnanlegir. Það er auðvelt að segja þetta og erfitt að gera það. En það er verkefnið sem stofnanir okkar standa frammi fyrir.

Hvað þýðir þetta í framkvæmd?

Það þýðir ekki að við eigum að dýrka gömlu aðferðirnar af því að þær eru gamlar. Það þýðir ekki að löng ritgerð, munnlegt próf eða verkleg handavinna séu sjálfkrafa heilög form. Það sem skiptir máli er ekki fortíðarþráin. Það sem skiptir máli er mótstaðan.

Nám þarf vitræna mótstöðu. Það þarf stundir þar sem nemandinn kemst ekki strax áfram, þarf að lesa aftur, orða hlutinn sjálfur, bera ábyrgð á eigin fullyrðingum og þola það að skilningur myndist hægt. Sú mótstaða getur tekið margar myndir. Hún getur falist í djúplestri frumtexta
frekar en yfirliti. Hún getur falist í löngu ritferli þar sem nemandinn vinnur sama texta í mörgum umferðum og fær markvissa endurgjöf. Hún getur falist í munnlegu prófi þar sem hugmyndir verða að standa undir sér í samræðu undir álagi. Hún getur falist í verklegri handavinnu þar
sem líkaminn nemur færni sem ekki er hægt að færa í texta.

Og hún getur líka falist í vel hannaðri notkun gervigreindar.

Gervigreind getur verið ótrúlega öflugt tæki til að byggja upp þennan sama kjarna, sé hún notuð rétt. Hún getur þjónað hlutverki sókratísks kennara sem spyr erfiðra spurninga, gefur markvissa endurgjöf á drög og hjálpar nemandanum að brjóta flókið verkefni niður í smærri og
yfirstíganlegri hluta sem hann þarf sjálfur að glíma við. En lykillinn er alltaf sá sami: nemandinn verður að sjá um megnið af vinnunni. Tólið getur ekki tekið glímuna við vandamálið fyrir hann. Það getur aðeins hjálpað honum að glíma betur.

Til þess að þetta raungerist þurfa nemendur að fá markvissa þjálfun í samskiptum og verkefnavinnu með gervigreind í gegnum alla skólagönguna. Þeir þurfa að átta sig á því af eigin raun hvað nákvæmlega er hægt að magna upp. Þessar stundir eiga þó ekki að vera auðveldar undankomuleiðir, heldur uppskerustundir: stundir þar sem nemandinn mætir undirbúinn til leiks og nýtir tólið til að lyfta eigin sköpun á mun hærra stig en hann hefði annars getað.

Þetta er ekki nýlunda. Þetta er það sem góðir kennarar hafa alltaf gert. Það sem er nýtt er að allt annað – uppfyllingarefnið, upplýsingamiðlunin, hefðbundnu heimanámsprófin, ritstuldareftirlitið – er orðið veikara sem mælikvarði og stundum beinlínis skaðlegt. Skólastarf nútímans á ekki að snúast um slíka hluti. Það á að snúast um kjarnann og lítið annað.

Hvað þýðir þetta fyrir foreldra?

Það þýðir að ef barnið þitt fær tólið til að skrifa heimaverkefnið, og þú leyfir það, þá ertu að ræna barnið þitt þeim grunni sem það mun bráðnauðsynlega þurfa á að halda síðar meir. Þetta er ekki þér að kenna – það eru margir foreldrar sem átta sig ekki enn á því hvað er í gangi. En ábyrgðin liggur hjá þér líka, ekki bara skólanum. Skólinn getur ekki séð inn í eldhúsið til þín klukkan níu á kvöldin. Það getur þú hins vegar.

Hér bera skólarnir þó einnig ríka skyldu. Þeir verða að sjá til þess að foreldrar fái í hendur skýrar upplýsingar og leiðbeiningar um það hvernig hægt er að vinna með tæknina við heimanám. Það má ekki skilja foreldra eina eftir í myrkrinu án verkfæra.

Spurðu barnið þitt hvaða tól það notar. Spurðu að hvaða verkefnum það vinnur með þeim. Biddu það um að sýna þér. Ekki dæma, horfðu bara. Þegar þú sérð fullbúna ritgerð renna út úr tólinu án þess að barnið hafi skrifað eitt einasta orð skaltu ekki predika um siðferði. Ræddu heldur við það um hvers konar manneskja það vill verða þegar það verður þrítugt. Ræddu um hvort skírteinin sem barnið safnar í dag muni hafa nokkra þýðingu þegar út á vinnumarkaðinn er komið.

Hvað þýðir þetta fyrir fullorðna?

Það þýðir ekki að þú sért annaðhvort magnanlegur eða ekki. Það þýðir að þú ert magnanlegur að því marki sem þú hefur raunverulegan kjarna á tilteknu sviði. Ef þú hefur tileinkað þér þína iðn af djúpri alvöru í fimmtán ár, þá ertu líklega mjög magnanlegur á því sviði. Þar mun tólið víkka út afkastagetu þína á sannarlega ótrúlegan hátt.

Ef þú hefur ekki gert það, þá ert þú ekki dæmdur úr leik. En þú ert ekki orðinn fagmaður vegna þess að tólið getur framleitt fagmannlegan texta fyrir þig. Þú getur notað það til að læra, æfa þig, afmarka vandann, prófa hugmyndir og byggja upp afmarkaða getu. En þú verður aðeins magnaðri í djúpum skilningi með því að leggja sjálfur á þig vinnuna sem býr til dómgreind.

Hér er óvænti snúningurinn. Einstaklingur sem hefur tamið sér djúpa þekkingu, færni og reynslu á einu ákveðnu sviði hefur um leið byggt upp sterkan kjarna. Þessi kjarni samanstendur af gagnrýnni hugsun, upplýsingalæsi, siðferðisvitund og verklagi. Sá grunnur gerir viðkomandi kleift að upplifa til fulls þá gríðarlegu valdeflingu sem þverfagleg geta stórra mállíkana býður upp á. Dómgreind og viska skala nefnilega út fyrir sitt eigið fag. Það er einmitt þess vegna sem okkur vantar nú heimspekinga sem geta forritað og forritara sem geta rætt heimspeki.

Þetta kallar þó fram brennandi og krítíska spurningu sem ég hef ekki skýrt svar við. Við stöndum á jaðri stormsins og sjáum ekki til lands. Hvar nákvæmlega liggur jafnvægið? Á hvaða tímapunkti á námsferlinum – eða starfsævinni – hefur þú öðlast nægan kjarna til að gervigreind verði framlenging á dómgreind þinni í stað þess að verða leiktjöld utan um skortinn á henni?

Þetta er ef til vill óvinsælt umræðuefni á tímum þar sem öllum eru lofaðar styttri leiðir. En það er engu að síður satt. Tólið magnar upp það sem fyrir er. Sé lítil dómgreind til staðar magnast ekki dómgreind. En eitthvað magnast samt: hraði, magn, yfirborð, sjálfstraust og getan til að
framleiða texta sem lítur út fyrir að hafa staðist hugsun sem aldrei fór fram.

Þetta er hin raunverulega kerfislæga hætta, ekki að gervigreind geri óhæfnina sýnilega, heldur að hún geri hana glæsilega.

Sá sem telur sig vera að ná árangri með notkun tólsins, án þess að hafa þekkingargrunninn, er ekki endilega að læra hraðar. Hann gæti einfaldlega verið að framleiða ranga vissu á meiri hraða en áður. Hann mun óhjákvæmilega reka sig á veggi sem yngri og óreyndari útgáfa af honum sjálfum hefði verið fimm ár að finna.

Hvað þýðir þetta fyrir Ísland sérstaklega?

Smátt samfélag verður að líkindum viðkvæmara fyrir þessari breytingu, ekki sterkara. Ekki vegna þess að smæð sé veikleiki í sjálfu sér, heldur vegna þess að áhætta dreifist öðruvísi í litlu þýði og þéttum tengslanetum. Einn vanmótaður læknir getur sinnt ákveðinni prósentu þjóðarinnar á starfsævi sinni. Lítill vinnumarkaður felur í sér lokaðara ráðningarkerfi þar sem tengsl vega oft þyngra en raunverulegar sannanir um getu. Þetta bendir til þess að íslenskar stofnanir hafi minna svigrúm til að ráða til sín óhæft fólk í ábyrgðarstöður en stærri lönd. Það sem fer úrskeiðis verður fyrr sýnilegt og hærra hlutfall þjóðarinnar getur fundið fyrir afleiðingunum.

Þetta er ekki spádómur um framtíðina. Og það er ekki óskeikult náttúrulögmál. Það er vel rökstudd tilgáta um hvernig áhætta hegðar sér í litlu kerfi: færri hnútar, styttri leiðir, meiri sýnileiki og minni dreifing mistaka áður en þau verða sameiginlegt vandamál.

Aftur á móti hefur Ísland ákveðna kosti. Stuttar boðleiðir milli stjórnvalda, stofnana og atvinnulífs geta gert okkur kleift að bregðast hraðar við en stórþjóðir. Hér ætti að vera hægt að gera tilraunir sem spanna allt skólakerfið á tveimur til þremur árum, á meðan stærri samfélög gætu
þurft mun lengri tíma í sama verkefni. Berum við gæfu til að gera þessar tilraunir áður en skaðinn verður óbætanlegur, getum við orðið að fyrirmynd sem önnur lönd munu horfa til.

Að lokum vil ég segja eitt við þá sem lesa þessa grein og finna að hún stígur þeim á tær.

Það er erfitt að breyta starfsháttum sem hafa virkað vel í tuttugu ár. Það er sárt að segja kennurum að það sem þeir hafa lagt áherslu á í tvo áratugi sé ekki lengur það sem skiptir máli. Það er flókið að endurmóta heilar stofnanir í kringum ný markmið. Allt er þetta satt.

En hin leiðin er enn erfiðari. Þeir nemendur sem fara í gegnum skólakerfið á næstu fimm árum og útskrifast með skírteini sem hefur glatað merkingu sinni – þeir munu borga reikninginn alla ævi. Þeir munu starfa í greinum þar sem ákvarðanir þeirra hafa afleiðingar fyrir aðra. Þeir munu uppgötva, hægt og bítandi, að þeir bera ábyrgð á hlutum sem þeir hafa ekki forsendur til að standa undir.

Skólakerfið ber ábyrgð á þessum nemendum. Foreldrar bera ábyrgð á þeim. Stjórnvöld bera ábyrgð á þeim. Og atvinnulífið mun bera ábyrgð á þeim þegar þeir mæta þangað til leiks.

Spurningin sem hver einasti aðili í þessari keðju verður að svara er ekki hvernig við getum notað gervigreind. Spurningin er: Hvernig sköpum við einstaklinga sem eru magnanlegir?

Þetta er hin nýja spurning menntakerfisins. Það er auðvelt að orða hana en erfitt að svara henni. Hún er þó sú eina sem skiptir máli.