Yrði Evrópusambandið bjargvættur eða bölvaldur landsbyggðanna?

Íslenskar landsbyggðir munu spjara sig, óháð niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þær búa yfir mun meiri seiglu og krafti en ráða mætti af söngnum um „hnignun landsbyggðarinnar“ og hafa staðið af sér hverja umbyltinguna á fætur annarri í atvinnumálum, skipulagi menntunar og heilbrigðisþjónustu, framboði menningar og afþreyingar, og ekki síst samgöngu- og boðskiptatækni. Þótt margar nýjar áskoranir séu framundan hafa lífskjör, fjölbreytni og tækifæri landsbyggðanna aldrei verið meiri en einmitt nú. Aðild að Evrópusambandinu myndi hins vegar breyta leikreglunum með ýmsum hætti og mikilvægt að greina áhrif þess á landsbyggðirnar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Núverandi fyrirkomulag byggðamála hefur ýmsa kosti og galla en stjórnsýsla íslenska ríkisins einkennist ekki beinlínis af djúpum skilningi á aðstæðum dreifðra byggða. Umgjörð byggðamála hjá Evrópusambandinu hefur aðra kosti og aðra galla og embættismenn í Brussel hafa síst meiri skilning á íslenskum landsbyggðum en starfssystkin þeirra í Reykjavík. Samningar íslenska ríkisins og Evrópusambandsins um stuðning við íslenskar landsbyggðir gætu vegið upp annmarka hvors um sig eða einfaldlega gert illt verra.

Áhrif Evrópusambandsaðildar á íslenskar landsbyggðir myndu að verulegu leyti velta á niðurstöðum aðildarviðræðna. Deilt hefur verið um hvort réttlætanlegt sé að sækja um aðild til að „kíkja í pakkann“ og sjá hvað Evrópusambandið hefði Íslendingum að bjóða. Það virðist raunar nokkuð auðvelt að áætla hvað sé í boði hvað byggðastefnu Evrópusambandsins varðar. Það er hins vegar stærri og áhugaverðari spurning hvaða stuðning við landsbyggðirnar íslenska ríkið væri tilbúið að samningsbinda gagnvart Evrópusambandinu í slíkum aðildarviðræðum.

Almennt um áhrif aðildar að Evrópusambandinu

Hér á eftir mun ég draga fram helstu atriðin sem skipta mestu máli fyrir íslenskar landsbyggðir ef til aðildarviðræðna kemur við Evrópusambandið. Það er rétt að árétta að þótt ég hafi kynnt mér íslensk byggðamál þokkalega er ég ekki sérfræðingur um fjármál eða skipulag Evrópusambandsins. Það er nánast óhjákvæmilegt að túlkun mín á tilteknum reglum og áætlaðar fjárhæðir séu umdeilanlegar. Með því að rýna þessi atriði nánar getum við vonandi skýrt myndina enn frekar og tekið upplýsta afstöðu til málsins.

Aðild að Evrópusambandinu hefði margvísleg efnahagsleg, pólitísk og menningarleg áhrif sem falla utan þessarar umfjöllunar um byggðaáhrif hennar. Það er hins vegar mikilvægt að halda nokkrum almennum atriðum til haga áður en við snúum okkur að hugsanlegum áhrifum aðildar á íslenskar landsbyggðir.

Í fyrsta lagi snýst hluti umræðunnar um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu um mikilvæga huglæga þætti svo sem þjóðernisvitund, samband þjóðar og ríkisvalds og stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna. Afstaða til þessara huglægu þátta ræðst ekki af hagnýtum eða fjárhagslegum atriðum og einlægustu aðdáendum og hörðustu andstæðingum Evrópusambandsins gæti fundist greining á áhrifum aðildar á byggðaþróun í landsbyggðunum tilgangslaus og jafnvel óviðeigandi.

Í öðru lagi myndi ríkissjóður ekki hagnast af beinum millifærslum ef til aðildar kæmi, hvað sem öðrum efnahagslegum áhrifum líður. Ísland myndi að líkindum greiða u.þ.b. 1% af þjóðartekjum til Evrópusambandsins og þótt ýmsar greiðslur vegna Evrópska efnahagssvæðisins féllu niður og margvíslegir styrkir fengjust úr sjóðum Evrópusambandsins yrði Ísland alltaf nettógreiðandi en ekki þiggjandi í því reikningsdæmi. Hins vegar gæti stuðningur Evrópusambandsins við byggðaþróun á Íslandi orðið meiri en íslensk stjórnvöld hafa hingað til verið tilbúin að veita.

Í þriðja lagi rennur fjárhagsrammi Evrópusambandsins út á næsta ári og tillögur hafa komið fram um að byggða-, sjávarútvegs- og landbúnaðarsjóðir renni saman í eina áætlun fyrir hvert aðildarríki. Stuðningur Evrópusambandsins við dreifðar byggðir gæti því tekið annað form en hér er lýst en grundvallarreglurnar myndu væntanlega haldast að mestu óbreyttar.

Í fjórða lagi yrði erfitt að fá varanlegar undanþágur frá meginreglum Evrópusambandsins. Undanþágur einstakra ríkja frá regluverkinu eru almennt tímabundnar og ætlaðar til þess að auðvelda aðlögun að því. Jafnframt virðist skjóta nokkuð skökku við að sækja um aðild að ríkjasambandi en óska eftir undanþágum frá grundvallarreglum þess. Regluverk Evrópusambandsins er hins vegar stöðugt í mótun og mörg dæmi um breytingar sem koma til móts við þarfir einstakra aðildarríkja en gilda um þau öll. Aðstæður á Íslandi eru um margt einstakar og tilteknum reglum gæti verið breytt til að koma til móts við það.

Í fimmta og síðasta lagi er umsókn um aðild að Evrópusambandinu hvorki verslunarferð án ábyrgðar né skuldbinding um að ganga í Evrópusambandið. Slíkt ferli er tímafrekt og kostnaðarsamt og heilindi þurfa að vera að baki aðildarviðræðum. Það ferli ætti ekki að hefja nema niðurstöður aðildarviðræðna myndu í raun og veru ráða því hvort þjóðin kysi með eða á móti aðild. Í þessum pistli reyni ég að meta hverju slíkar viðræður gætu skilað fyrir hagsmuni íslenskra landsbyggða.

Áhrif á byggðastefnu

Upphaflega snerist íslensk byggðastefna um að treysta byggð í því skyni að nýta auðlindir til lands og sjávar með hagkvæmum hætti. Þannig var áhersla lögð á sjávarútveg, landbúnað og aðrar greinar sem nýttu landkosti dreifbýlisins, uppbyggingu samgöngu- og boðskiptakerfa og forgangsröðun í þágu þeirra svæða sem hefðu mesta vaxtarmöguleika. Í nýrri hvítbók um byggðamál segir hins vegar fátt um sjávarútveg, landbúnað, orkunýtingu eða ferðaþjónustu og þrátt fyrir yfirlýst markmið stefnumótandi byggðaáætlunar tengist hún lítið stefnumótun ríkisins í þeim málaflokkum. Þess í stað er lögð áhersla á aðgengi að atvinnu og þjónustu, sjálfbæra þróun og borgirnar sem drifkraft efnahagslífs og framfara. Jafnframt leggur byggðaáætlun áherslu á forgangsröðun heimafólks en sveitarfélögin og landshlutasamtök þeirra hafa þó takmörkuðu hlutverki að gegna í aðgerðaáætlun byggðastefnunnar, afar litlir fjármunir eru lagðir til sóknaráætlana landshlutanna og í fjármálaáætlun er stefnt að enn frekari niðurskurði til sóknaráætlana og atvinnuþróunar á vegum landshlutasamtakanna á næstu árum.

Byggðastefna Evrópusambandsins byggir á stofnsáttmála þess og leggur áherslu á fjárfestingu í atvinnulífi og innviðum dreifðra byggða, uppbyggingu öflugra samgöngu- og boðskiptakerfa og beinan stuðning við landbúnað og svæði sem búa við varanlega erfiðleika. Áhersla er lögð á forgangsröðun heimafólks og samstarfssamninga Evrópusambandsins og einstakra þjóðríkja sem fjármagnaðir eru af báðum aðilum. Aðstæður í einstökum Evrópulöndum eru þó afar mismunandi og útfærsla byggðastefnunnar er ákveðin málamiðlun milli einstakra landa, atvinnugreina og tegunda byggðarlaga. Þessi umgjörð gæti jafnframt tekið breytingum áður en til hugsanlegrar aðildar Íslands kæmi. Þá er mikilvægt að hafa í huga að íslenskar landsbyggðir yrðu brotabrot af landsbyggðum Evrópusambandsins og grundvallarspurning hvort og þá hvernig hagsmunir þeirra yrðu tryggðir í aðildarsamningi.

Með aðild að Evrópusambandinu yrðu ýmis atriði íslenskrar byggðastefnu og framlög til þeirra bundin í samningum milli íslenska ríkisins og Evrópusambandsins til sjö ára í senn. Í því felst augljóslega takmörkun á valdi íslenskra stjórnmálamanna og embættismanna í Reykjavík en einnig minna vægi persónulegra og pólitískra tengsla í heimabyggð. Það getur minnkað sveigjanleika til skjótra aðgerða en einnig aukið fyrirsjáanleika frá núverandi ástandi pólitískra sviptivinda og fjárlagagerðar til eins árs í senn. Hins vegar er ljóst að umtalsvert meiri fjármunum yrði varið til byggðamála ef Ísland yrði aðili að Evrópusambandinu.

Íslensk stjórnvöld hafa undanfarin ár lagt um 2 milljarða á ári til byggðaáætlunar og tengdra verkefna, auk þess sem þau leggja allt að 1,7 milljarð króna á ári til að draga úr efnahagslegum og félagslegum ójöfnuði á Evrópska efnahagssvæðinu. Með aðildarviðræðum við Evrópusambandið gæti Ísland samið um allt að fjórum milljörðum á ári úr Byggðaþróunarsjóði Evrópu (ERDF) og síðari stoð sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar (CAP). Jafnframt styrkir sérstakur sjávarútvegssjóður Evrópusambandsins (EMFAF) staðbundin byggðaþróunarverkefni í sjávarbyggðum en framlög væru alfarið háð niðurstöðu aðildarviðræðna. Þessir styrkir til byggðaþróunar myndu krefjast allt að 6 milljarða mótframlags íslenska ríkisins sem samningsbundið væri til sjö ára, ólíkt núverandi byggðaáætlun sem er fjármögnuð af fjárlögum hvers árs.

Samkvæmt nýrri hvítbók um byggðamál eru núverandi framlög til byggðamála of takmörkuð til að hafa mælanleg áhrif á byggðaþróun. Það myndi því skipta verulegu máli ef íslensk stjórnvöld væru tilbúin til að þrefalda núverandi framlag sitt til byggðaáætlunar og tengdra verkefna í því skyni að allt að fimmfalda heildarframlag til málaflokksins í 9-10 milljarða á ári. Það er hins vegar óljóst hvort pólitískur vilji sé til þess. Miðað við fyrirhugaðan niðurskurð til byggðamála úr tveimur í 1,7 milljarð í fjármálaáætlun fram til ársins 2031 gæti Ísland að hámarki fengið 1,1 milljarð frá Evrópusambandinu til byggðamála. Sú upphæð kæmi vitaskuld að gagni en myndi hafa mun minni áhrif á byggðaþróun.

Áhrif á landbúnað sem byggðamál

Stefnumótun í málefnum landbúnaðar á Íslandi hefur einkum beinst að landbúnaði sem atvinnugrein án mikillar aðgreiningar milli verksmiðjubúskapar í þéttbýli og fjölskyldubúa í strjálbýli eða áherslu á landbúnaðarsamfélög sem slík. Í hvítbók um byggðamál sem ætlað er að samhæfa byggðaáætlun við aðrar opinberar stefnur og áætlanir er aðeins nýliðun í landbúnaði tekin upp sem áhersluatriði úr landbúnaðarstefnunni. Önnur meginmarkmið og megináherslur landbúnaðarstefnunnar snúa flest að rekstrarumhverfi landbúnaðar, rannsóknum, menntun og tækni ellegar náttúru og dýravernd. Með sama hætti er fremur lítil áhersla á samfélagsleg áhrif landbúnaðar í markmiðsgrein búvörusamninganna, að undanskildu skýru markmiði um að auðvelda kynslóðaskipti.

Sameiginleg landbúnaðarstefna Evrópusambandsins (CAP) hvílir á tveimur stoðum. Fyrri stoðin er alfarið fjármögnuð af sjóðum Evrópusambandsins og er ætlað að tryggja afkomu bænda og draga úr offramleiðslu með beingreiðslum sem byggja á flatarmáli landbúnaðarlands fremur en framleiðslu landbúnaðarafurða. Síðari stoðin er fjármögnuð sameiginlega af Evrópusambandinu og einstökum ríkjum og byggir á samningum um stuðning við byggðaþróun, nýliðun, fjárfestingar og staðbundin þróunarverkefni undir stjórn heimafólks. Svigrúm til annars ríkisstuðnings við landbúnað er takmarkað en í aðildarsamningum Finnlands og Svíþjóðar var veitt heimild til að styðja sérstaklega við landbúnað norðan 62. breiddargráðu, svo lengi sem heildarstuðningur við landbúnað yrði almennt ekki meiri en fyrir inngönguna í Evrópusambandið.

Samkvæmt búvörusamningum styrkir ríkið íslenskan landbúnað um tuttugu milljarða á ári. Tollar á innfluttar landbúnaðarafurðir skapa einnig svigrúm til hærra verðs á innlendri framleiðslu sem samsvaraði 18 milljarða króna stuðningi við landbúnað árið 2024. Þessi stuðningur er greiddur af neytendum til viðbótar við 5-7 milljarða kostnað af innheimtum tollum á innfluttar landbúnaðarafurðir. Beinn og óbeinn stuðningur við landbúnað er því um 38 milljarðar króna á ári en nettókostnaður ríkissjóðs gæti verið 13-15 milljarðar á ári.

Ef til aðildar kæmi gætu beingreiðslur Evrópusambandsins til bænda vegna ræktaðs lands orðið 3,7-5,6 milljarðar á ári. Óvíst er hvort greiðslur fengjust vegna úthaga þótt í Skotlandi hafi beingreiðslur vegna óræktaðs nytjalands verið um 6% af greiðslum vegna ræktaðs lands. Upphæð mögulegra beingreiðslna til bænda færi því eftir niðurstöðum aðildarviðræðna en gætu orðið á breiðu bili 3,7-15,6 milljarðar á ári, án þess að íslenska ríkið þyrfti að leggja til mótframlag.

Ísland er norðan við 62. breiddargráðu og því er líklegt að samið yrði um heimild ríkisins til að styrkja íslenskan landbúnað umfram beingreiðslur Evrópusambandsins. Sú heimild gæti hugsanlega numið allt að 38 milljarða framlagi að frádregnum beingreiðslum Evrópusambandsins en það er þó óvíst. Það er opin spurning hvort íslenska ríkið væri tilbúið til að viðhalda núverandi stuðningi við landbúnað á móti sparnaði neytenda af afnámi tollverndar, eða hvort Evrópusambandsaðildin yrði einfaldlega nýtt til að minnka stuðning við landbúnað.

Áhrif á sjávarútveg sem byggðamál

Markmið laga um stjórn fiskveiða er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Ekki er fyllilega ljóst af markmiðsgreininni hvort hér sé átt við byggð á Íslandi yfirleitt eða byggðir um land allt, en 5,3% heildaraflamarksins er þó varið til samfélagslegra aðgerða á borð við strandveiðar og byggðakvóta. Lögum samkvæmt verða fyrirtæki í veiðum og fiskvinnslu að vera í eigu íslenskra ríkisborgara eða lögaðila sem eru að mestu í íslenskri eigu.

Þótt nytjastofnar á Íslandsmiðum séu samkvæmt lögum sameign íslensku þjóðarinnar hefur meginhluti nýtingarréttarins verið framseldur til sjávarútvegsfyrirtækja í formi fiskveiðikvóta. Á árunum 2020-24 var hagnaður íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja að meðaltali 50,2 milljarðar á ári og opinber gjöld án veiðigjalda 18,4 milljarðar á ári. Veiðigjöld voru að meðaltali 8,2 milljarðar á ári á þessu tímabili en áætlað hefur verið að þau hækki í 13,4 milljarða með breytingum á lögum um veiðigjöld. Árið 2015 áætlaði Hagfræðistofnun að sjávarútvegur væri 16% framleiðslu í landsbyggðunum, samanborið við 2% á höfuðborgarsvæðinu.

Sameiginleg fiskveiðistefna Evrópusambandsins hefur það að markmiði að veiðar séu sjálfbærar til lengri tíma, byggðar á vísindalegri ráðgjöf og tryggi afkomu og félagslegan stöðugleika sjávarbyggða. Ráðherraráðið ákveður heildarafla hvers stofns og skiptingu hans milli aðildarríkja, þar sem hlutdeild hvers ríkis ræðst af sögulegri veiðireynslu samkvæmt reglunni um hlutfallslegan stöðugleika. Aðildarríkin úthluta sinni hlutdeild og er heimilt að taka mið af félagslegum og efnahagslegum sjónarmiðum við úthlutun kvóta. Jafnframt styrkir sérstakur sjávarútvegssjóður Evrópusambandsins (EMFAF) staðbundin byggðaþróunarverkefni undir stjórn heimafólks í sjávarbyggðum.

Aðild að Evrópusambandinu myndi ekki fremur en íslenska kvótakerfið hafa áhrif á sameign íslensku þjóðarinnar á nytjastofnum en umgjörð nýtingarréttarins yrði samkvæmt sameiginlegri fiskveiðistefnu Evrópusambandsins. Að óbreyttu yrði leyfilegur heildarafli á Íslandsmiðum ákveðinn af landbúnaðar- og sjávarútvegsráðinu (AGRIFISH) og samningsumboð um deilistofna færðist til Evrópusambandsins. Í aðildarviðræðum gæti Ísland gert kröfu um að fá úthlutað aflaheimildum í samræmi við veiðireynslu á Íslandsmiðum og fengi samkvæmt henni nær allar veiðiheimildir í botnfiski og meginhluta veiðiheimilda í uppsjávarfiski. Úthlutun þeirra til einstakra sjávarútvegsfyrirtækja yrði hins vegar að samræmast banni við mismunun á grundvelli þjóðernis og því óheimilt að takmarka eignarhald á sjávarútvegsfyrirtækjum við íslenska ríkisborgara eða íslenska lögaðila.

Íslensk stjórnvöld gætu úthlutað aflamarki Íslands samkvæmt gagnsæjum og hlutlægum viðmiðum og ekkert virðist því til fyrirstöðu að viðhalda núverandi kvótakerfi ef vilji væri til þess. Ríkinu yrði áfram heimilt að úthluta 5,3% heildaraflamarksins til byggðakvóta, strandveiða og annarra félagslegra aðgerða í þágu sjávarbyggða, svo lengi sem þjóðerni væri ekki skilyrði úthlutunar. Sömuleiðis væri ríkinu heimilt að setja skilyrði um löndunarskyldu en óvíst væri hvort vinnsluskylda stæðist reglur um frjálst flæði vöru innan Evrópusambandsins. Framlög til byggðaþróunarverkefna í íslenskum sjávarbyggðum úr sjávarútvegssjóði Evrópusambandsins væru sem fyrr segir háð niðurstöðu aðildarviðræðna.

Evrópskar fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi yrðu hins vegar heimilar og eignarhald íslenskra útgerðarfyrirtækja gæti breyst. Það er óvíst hvort vegabréfin í vösum eigenda útgerðarfyrirtækja hafi veruleg áhrif á viðskiptaákvarðanir og hvort íslensk útgerðarfyrirtæki myndu taka minna tillit til hagsmuna sjávarbyggða ef Adelsten Tingnäs, Giovanni Brimi eða Torsten Falk Mitstreiter yrðu stærstu hluthafar þeirra. Í stað þess að treysta á góðvild útgerðarmanna gæti íslenska ríkið sett skýrari ramma um starfsemi útgerðarfyrirtækja innanlands, óháð ríkisfangi eigendanna. Það er einnig opin spurning hvort íslenska ríkið væri tilbúið til þess að binda hendur fyrirtækja sem fengju úthlutað aflamarki með þeim hætti.

Áhrif á samgöngur sem byggðamál

Meginmarkmið samgönguáætlunar er að byggja upp innviði fyrir sjálfbærar byggðir og sveitarfélög um land allt. Auk öruggra, greiðra, hagkvæmra, umhverfisvænna og heilsusamlegra samgangna er samgönguáætlun ætlað að stuðla að jákvæðri byggðaþróun, meðal annars með því að efla samgöngur innan vinnusóknarsvæða og tryggja samgöngur við höfuðborgina á vegum, á sjó og með flugi. Í nýrri hvítbók um byggðamál er lögð áhersla á mikilvægi samgönguinnviða sem styðja daglegt líf og vetrarþjónustu sem forsendu vinnu- og þjónustusóknar. Í fimm ára aðgerðaáætluninni birtist sú áhersla þó aðeins að takmörkuðu leyti. Þar er einkum gert ráð fyrir aðgerðum til að efla almenningssamgöngur og styðja við millilandaflug frá Akureyri og Egilsstöðum, auk aðgerðar sem miðar að því að flýta lagningu bundins slitlags á umferðarminni tengivegum. Engar framkvæmdir samgönguáætlunar við uppbyggingu stofnvega eða jarðganga eru hluti byggðaáætlunarinnar og engin sérstök aðgerð snýr að vetrarþjónustu.

Evrópusambandið styður við samgöngubætur einkum með tvennum hætti. Annars vegar hefur Samheldnissjóður Evrópusambandsins (CF) stutt stórfellda uppbyggingu samgönguinnviða í þeim tilgangi að draga úr svæðisbundnum mun í samgöngukerfum aðildarríkjanna. Samkvæmt 28. bókun stofnsáttmálans er slíkur stuðningur takmarkaður við ríki þar sem þjóðartekjur á mann eru undir 90% af meðaltali sambandsins. Hins vegar fjármagnar samkeppnissjóður um samtengda Evrópu (CEF) uppbyggingu innviða fyrir samgöngur, orku og fjarskipti. Samevrópska samgöngunetið (TEN-T) er skilgreint í reglugerð sem tilgreinir þá vegi, hafnir og flugvelli sem teljast til sameiginlegra hagsmuna og eru því styrkhæfir úr sjóðnum. Auk þessara tveggja meginstoða er heimilt að nýta styrki úr Byggðaþróunarsjóði Evrópu (ERDF) til samgöngubóta í strjálbýli og Fjárfestingarbanki Evrópu (EIB) veitir langtímalán á hagstæðum kjörum, meðal annars til uppbyggingar samgöngumannvirkja.

Ísland ætti að líkindum ekki möguleika á styrkjum til samgöngumála úr Samheldnissjóði Evrópusambandsins en gæti fengið styrki úr samkeppnissjóðnum um samtengda Evrópu. Þótt styrkir sjóðsins séu bundnir við aðildarríkin og tiltekin tengd lönd eru öll ríki á Evrópska efnahagssvæðinu á korti Samevrópska samgöngunetsins. Því er nokkuð ljóst hvaða samgönguinnviðir á Íslandi gætu verið styrkhæfir ef til aðildar kæmi. Þar eru tilgreindir hringvegurinn, vegurinn til Ísafjarðar um Þröskulda og Djúpið, Reykjavíkurhöfn, Landeyjahöfn, Vestmannaeyjahöfn, Seyðisfjarðarhöfn og Reyðarfjarðarhöfn, og flugvellirnir í Keflavík, Reykjavík, á Akureyri og á Egilsstöðum. Jafnframt gæti Ísland kosið að verja ákveðnu hlutfalli styrkja úr Byggðaþróunarsjóði Evrópu til samgöngumála í dreifbýli.

Samkvæmt fjármálaáætlun mun íslenska ríkið á næstu árum verja um 75 milljörðum króna á ári til samgöngu- og fjarskiptamála. Með aðild að Evrópusambandinu gæti ríkið sótt um allt að 30% mótframlag til tiltekinna verkefna úr samkeppnissjóði sambandsins um samtengda Evrópu. Samgöngustoð sjóðsins hefur um 540 milljarða til úthlutunar árlega en nærri helmingur þess fjár er eyrnamerktur fátækari löndum sambandsins. Þar sem um samkeppnissjóð er að ræða eru miklar sveiflur í úthlutunum milli ára og því erfitt að meta hvaða styrkir kæmu til Íslands úr sjóðnum. Írland fékk til dæmis styrki sem samsvara 1,6 milljarði íslenskra króna úr sjóðnum árið 2023, rúma 16 milljarða árið 2024 en 3,8 milljarða árið 2025. Það er því ekki á vísan að róa hvað varðar styrki Evrópusambandsins til samgöngumála og fjarskipta.

Væri íslenskum landsbyggðum betur borgið í Evrópusambandinu?

Það er nokkuð ljóst að opinber stuðningur við atvinnulíf, samgöngur og byggðaþróun í landsbyggðunum myndi aukast með aðild að Evrópusambandinu, þótt umfang hans myndi ráðast af niðurstöðum aðildarviðræðna og vilja íslenskra stjórnvalda til að skuldbinda sig til aukinna framlaga til byggðamála til jafns við sjóði Evrópusambandsins. Það er svolítið kaldhæðnislegt að Ísland yrði engu að síður nettógreiðandi í sjóði Evrópusambandsins og með aðild myndi íslenska ríkið því í raun auka stuðning sinn við landsbyggðirnar í gegnum þá sjóði.

Regluverk Evrópusambandsins er flókið og ósveigjanlegt og fellur ekki sérstaklega að hagsmunum íslenskra landsbyggða. Það er jafnframt breytingum háð og engin vissa fyrir því að mikilvæg ákvæði fyrir hagsmuni íslenskra landsbyggða yrðu óbreytt til allrar framtíðar. Regluverk Evrópusambandsins er hins vegar mun gagnsærra og fyrirsjáanlegra en það kerfi sem mótast hefur á Íslandi á síðustu áratugum þótt margvísleg pólitísk hrossakaup hafi vitaskuld mótað bæði kerfin. Aðild að Evrópusambandinu myndi koma sér verst fyrir þá aðila sem nú um stundir hafa mest pólitísk og efnahagsleg áhrif í íslensku stjórnkerfi.

Loks myndi aðild að Evrópusambandinu skapa ýmis efnahagsleg tækifæri og margvíslega áhættu, ekki síst hvað varðar skipulag og rekstur fyrirtækja í sjávarútvegi og landbúnaði. Upptaka evrunnar myndi hafa ýmis áhrif á efnahagslíf landsbyggðanna líkt og landsins í heild og erlendar fjárfestingar í íslenskum landsbyggðum myndu eflaust aukast til góðs eða ills. Skýrar reglur um starfsemi fyrirtækja sem mismunuðu þeim ekki eftir þjóðerni eigendanna yrðu að koma í staðinn fyrir vilja íslenskra athafnamanna til að gæta hagsmuna landsbyggðanna.

Þóroddur Bjarnason er prófessor

Greinin birtist fyrst á vefsíðu hans, landsbyggdalatte.substack.com