Stærð þjóðar

Þótt mannfjöldi sé vissulega mælieining þá ræðst stærð þjóðar af visku hennar, áræðni, vilja til að leysa verkefni hvers tíma á farsælan hátt, hjartslætti lýðræðisins og því hvort framverðir hennar á vettvangi stjórnmála, viðskipta og fræðastarfs séu tilbúnir til að axla ábyrgð á alþjóðavettvangi.

Ég bý í Þýskalandi, hef búið þar samtals í 23 ár og starfa að verkefnum m.a. í Mið- og Austur-Evrópu. Eitt af því sem hefur ekki breyst frá því ég flutti fyrst þangað 1991 er áhugi fólks á Íslandi og aðdáun á afreksfólki frá Íslandi. Yfirleitt er hluti samtalsins tengdur þeirri spurningu hvernig við á Íslandi „förum að þessu“: „Þið eruð svo fá og SAMT svona góð í handbolta og fótbolta ...“ eða: „Merkilegt að Björk, Ásdís, Kaleo ... nái þessum ótrúlega árangri á alþjóða vettvangi.“ Þau sem þekkja landið og sögu þess betur lýsa undrun sinni yfir því að okkur hafi tekist að ná yfirráðum yfir 200 mílna landhelgi, rifja upp fund Reagans og Gorbatschofs í Höfða, spyrja hvernig á því standi að Ísland sé í Schengen og furða sig á búsetu minni í Þýskalandi. Það hljóti að vera betra að búa á Íslandi.

Þorgeir Ljósvetningagoði er einn þeirra sem ég kynni gjarnan til leiks í þessum samræðum. Vissulega til að benda á elsta þing Evrópu og kristnitöku á Íslandi en þó sérstaklega á þá visku sem fólst í þeirri ákvörðun að útiloka ekki algerlega hinn gamla sið. Aftaka Jóns biskups Arasonar og sona hans vekur undrun. Þó er það ekki aftakan sjálf – siðbreytingin var alls staðar blóðug – sem veldur því að fólk rekur upp stór augu, heldur það sem því finnst vera séríslenskt fyrirbæri að biskupinn hafi átt tvo syni. Yfirleitt er fólk heillað af sögu þessarar víkingaþjóðar í norðri.

Viðurkenning Íslands á sjálfstæði Eistlands, Lettlands og Litháens þann 26. ágúst 1991 er vel þekkt hjá flestum viðmælendum mínum í Mið- og Austur-Evrópu. Aðdáun þeirra er einlæg: Að þetta „litla“ ríki skuli hafa tekið af skarið og verið fyrst til að sýna opinbera samstöðu með Eystrasaltsríkjunum á meðan Sovétríkjanna naut enn við. Vel er þekkt að þetta skref Íslands opnaði leiðina fyrir önnur ríki til að gera slíkt hið sama.

Hrifning samstarfsfólks míns úr mannréttindageiranum er ekki minni þegar kemur að umræðum um Ísland, þótt hún sé ekki algild og spurningarmerkin sjáist víða. Það hve lítill launamunur karla og kvenna er, að konur séu mjög sýnilegar og í meirihluta þeirra sem veita landi, þjóð og kirkju forstöðu, að staða kynsegin fólks sé vel yfir meðallagi og sumir skólar vel þekktir fyrir gott starf fyrir börn með og án fötlunar ... Allt þetta er talið sýna að Ísland er í framvarðarsveit þjóða.

Því fer fjarri að allt sem kemur frá Íslandi sé talið gott og að sjálfsögðu mæta mér líka gagnrýnisraddir, til dæmis frá foreldrum barna með Downs-heilkenni en í þeirra hópi fer það orðspor af Íslandi að við sem þjóð vildum ekki eignast slík börn. Hvalveiðar okkar vekja líka furðu, jafnvel reiði, þó hún sé smá samanborin við reiði þeirra sem „lentu í IceSave“ og spurningarmerki umhverfissinna í garð stóriðju hér á landi eru stór. En þessi samtöl sýna líka eftirfarandi: Stór hópur fólks um alla Evrópu horfir til Íslands og spyr á hvaða leið þessi þjóð sé.

Það samtal sem fer fram hér heima á Fróni í aðdraganda kosninganna þann 29. ágúst heillar mig og hræðir í senn. Í samtölum við fólk, við lestur greina í blöðum og af orðum þeim sem eru látin falla í útvarpi og sjónvarpi upplifi ég annars vegar sannan hjartslátt lýðræðis þar sem rök eru vegin og metin, frummælendur tala af innlifun og samtalið verður hrein upplifun, sem hjálpar mér að skilja og vilja kjósa rétt. Hins vegar verða á vegi mínum orð sem virðast úr lausu lofti gripin, þau eiga sér enga fótfestu, ekkert skjól og eru látin hvína eins og stórhríðin þegar hún verður verst á miðju hálendinu. Slík framsetning hræðir mig og mér þykir sem ég sé kominn klæðlaus fram á ystu nöf á Herðubreið, drottningu íslenskra fjalla og muni ekki lifa þennan veðurofsa af.

Ísland á fullt erindi í ESB. Ef við tökumst það verkefni á hendur af íslenskri dirfsku og þori þá munum við standa uppi sem sigurvegarar vegna þess að við þorum að láta reyna á samtakamátt þjóða. ESB snýst um svo miklu meira en stöðu einstakra þjóða og starfstétta þeirra. ESB er í senn hugsjón og framtíðarsýn þeirra sem vilja gera þann heim sem við búum í örlítið betri. Það að taka höndum saman við nágrannaþjóðir okkar í Suður-, Mið- og Austur- Evrópu gefur okkur ný tækifæri til að vera áfram í framvarðarsveit þjóða. Ég er þess fullviss að Ísland verður velkominn meðlimur sem lætur til sín taka. Við erum engir aukvisar og smæð okkar er styrkur okkar, ekki veikleiki.

Það væri barnaskapur að halda að aðlögunarferlið verði einhver dans á rósum. Ef við vöndum okkur ekki verðum við leiksoppur þeirra í Brussel sem vilja bara „komast yfir auðlindir Íslands“ en líta ekki á okkur sem jafningja. Við erum fá. Það er staðreynd. Hér gildir sem aldrei fyrr „allar hendur á dekk.“ Aðeins með samtakamætti og ríkum vilja getum við snúið aðlögunarferlinu okkur í hag. Við þurfum að virkja þau lönd í ESB sem standa með okkur og sýna að við erum ein þjóð í einu landi sem á fullt erindi að borði þeirra sem taka ákvarðanir á vettvangi ESB. Það er kominn tími til að stíga út úr meðvirkninni sem fylgir því að vera bara hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og takast á við þá ábyrgð sem því fylgir að sitja við stýrið á ESB-skútunni.

Mikilvægt er að setja mannauð í að greina stöðuna innan ESB, auka fræðastörf sem hjálpa okkur að skilja framtíðarsýn ESB og þá þróun sem sambandið gengur í gegnum núna. Staða Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna er hér lykilatriði fyrir Ísland. Aðeins ef þessi lönd standa þétt við bakið á okkur í þessu ferli munum við ná árangri og við verðum sérstaklega að efla samtalið hér við Noreg, óháð því hvort Noregur vill ganga í ESB eða ekki. Við höfum siglt marga ferðina í skjóli Noregs, því megum við ekki gleyma.

Ísland er á góðum stað í dag. Sá hornsteinn sem hér hefur verið lagður er afrakstur þrotlausrar vinnu forfeðra okkar, kænsku og snilldar þeirra sem fara með viðskipti okkar og stjórnmál og ótrúlegrar, íslenskrar bjartsýni. Ég tel að næsta, sjálfsagða skref okkar sé að tryggja þessa stöðu okkar með því að styrkja stöðu okkar á alþjóða vettvangi. Besti kosturinn sem ég þekki til þess er að gerast virkur meðlimur í ESB.

Ég treysti íslenskri þjóð til að kjósa rétt þann 29. ágúst og bið þess og vona að hvert og eitt okkar kjósi af sannfæringu og sýni öðrum kjósendum sanna virðingu og þakklæti fyrir að mæta á kjörstað og láta sig þannig málefni þjóðar varða, óháð því hvort það setur JÁ eða NEI á kjörseðilinn. Stærð okkar sem þjóðar ræðst líka af því hvort við ráðum við að halda áfram að búa sem ein þjóð hér á Fróni án þess að draga fólk í fylkingar. Ég tilheyri þeim sem setja JÁ á kjörseðilinn, en ég ætla að halda áfram að láta mér þykja vænt um þau sem merkja við NEI.

Pétur Björgvin Þorsteinsson er djákni og Evrópufræðingur (M.A.)