Landbúnaður, fæðuöryggi, byggðamál og ESB

Það var með hálfum huga sem ég ákvað að setja nokkrar línur á blað vegna komandi kosningar um aðildarviðræður að ESB. Ekki vegna þess að ég hafi ekki mína sýn og skoðun á þessum málum, heldur meira vegna þess að áróðurinn sem er í gangi nú á báða bóga er bæði villandi og mjög óvæginn og á mörgum sviðum er beinlínis haldið fram röngum upplýsingum til að reyna að fá fólk til að verða já eða nei sinna.

Ég ætla ekki að fjölyrða um hvort rafmagnsbílar frá Kína hækki í verði, hvort laun/kaupmáttur muni eða þurfi hér að lækka til samræmis við löndin í Evrópusambandinu eða hvort við munum greiða meira eða minna í loftslagsmálin. Ég ætla hér eingöngu að tala um það sem ég þekki best, landbúnaðinn okkar og þátt hans í fæðuöryggi þjóðarinnar og byggðaþróun.

Við þurfum að vita hvað við viljum

Við þurfum að vita hvað við viljum áður en við tökum afstöðu. Hvernig viljum við sjá landbúnaðinn þróast og hvaða kröfur ætlum við að gera til bænda um þátt þeirra í fæðuöryggi og byggðaþróun. Ef við viljum ganga í ESB af einhverjum ástæðum þá þurfum við fyrst að draga upp þessa mynd og reyna að sjá fyrir hvaða áhrif innganga væri líkleg til að hafa á landbúnaðinn okkar, fæðuöryggi þjóðarinnar og ekki síst á byggðaþróunina í landinu.

Landbúnaður á Íslandi er að lang mestu leyti rekinn sem fjölskyldubú og hér þekkist ekki það sem neðar í Evrópu flokkast sem stórrekstur eða verksmiðjubú. Landbúnaðurinn hér stendur mjög framarlega varðandi gæði varanna og dýravelferð og hefur gengt mjög mikilvægu hlutverki við að halda landinu öllu í byggð.

Landbúnaðurinn nýtur í dag ákveðins ríkisstuðnings og tollverndar sem hefur verið greininni mikilvægt til að verjast innflutningi vara frá svæðum þar sem verðlag er allt annað og launakjör fólks einnig önnur en hér hjá okkur. Landbúnaðarvörurnar eru í raun ekki dýrar hér á landi ef tekið er mið af kaupgetu fólks en með því háa verðlagi sem er hjá okkur myndi slík framleiðsla aldrei geta staðist óheftan innflutning.

Er ESB tilbúið að leyfa slíka vernd í formi hárra tolla? Það væri t.d. gott að vita áður en lengra er haldið.

Getum við lært af nágrönnum okkar Svíum og Finnum sem gengu í ESB?

Já það getum við örugglega gert því við inngöngu í ESB gekk þeirra landbúnaður í gegnum miklar þrengingar og er í dag á margan hátt allt annar landbúnaður en hann var fyrir inngöngu. Þó svo gert væri ráð fyrir að styðja mætti sérstaklega landbúnaðinn á norðlægum breiddargráðum, eins og í norður Finnlandi sérstaklega, gerðust hlutir hægt og þróunin varð allt önnur en löndin sjálf gerðu ráð fyrir.

Í bæði Svíþjóð og Finnlandi var landbúnaður líkt og á Íslandi, Noregi og Sviss að lang mestu leyti rekinn sem meðalstór fjölskyldubú. Landbúnaðurinn bæði í Svíþjóð og Finnlandi hefur hinsvegar færst hratt síðustu ár frá þeirri bústærð yfir í mun stærri bú og í mörgum tilvikum mjög stór bú líkt og gerðist í Danmörku áður.

Hvernig yrði t.d. mjólkurframleiðslan á Íslandi ef hún myndi þróast með sama hætti og í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi?

Á Íslandi var í lok síðasta árs framleidd mjólk á 445 stöðum dreift um landið (skýrsla Snorra Sigurðssonar um fjósgerðir og mjaltatækni). Heildarframleiðslan í landinu var rúmar 156,7 milljónir lítra mjólkur og meðalframleiðslan á hvert bú því rúmlega 352 þúsund lítrar.

Sem dæmi þá var mjólk framleidd á 37 bæjum í Eyjafjarðarsveit, 16 í Hörgársveit, 15 í Dalvíkurbyggð, 3 í Grýtubakkahreppi og 8 í Svalbarðstrandarhreppi eða samtals á 79 bæjum á Eyjafjarðarsvæðinu.

Ef bústærð myndi þróast eins og hún er nú í Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku þá þyrfti aðeins 61 bú á landinu öllu ef bústærð yrði eins og í Danmörku, 143 ef hún yrði eins og Svíþjóð eða 265 ef staðan yrði sú sama og í Finnlandi. Með meðalbústærð Norðmanna, sem hafa staðið vörð um sínar dreifðu byggðir, þyrfti hér 659 mjólkurbýli.

Til að skilja þessar stærðir og setja betur í samhengi þá er meðalbúið í Danmörku að framleiða 2.586 þúsund lítra á síðasta ári meðan við erum hér heima með fjölskyldubúið með rúmlega 352 þúsund lítra að meðaltali.

Með bústærð Dana þyrfti sem dæmi aðeins 11 bú í öllum Eyjafirði í stað 79 til að framleiða mjólkina, 8 í Skagafirði, 3 í Þingeyjarslýslunum og 2 á Austurlandi.

Ef við ætlum landbúnaðinum áfram hlutverk í byggðaþróun þá er þetta trúlega ekki mynd sem við myndum vilja sjá raungerast. Við þurfum því að hafa stefnu í okkar landbúnaðarmálum og byggðaþróun og vita hvers við ætlum að krefjast við samningaborðið ef svo færi að við tækjum ákvörðun um að fara alla leið þangað.

Fjölskyldubú eða leikvöllur fjárfesta

Hvað gerðist í Svíþjóð og Finnlandi? Ég get ekki í stuttum pistli lýst því nákvæmlega sem gerðist og varð þess valdandi að landbúnaðurinn þróaðist með þessum hætti eftir inngöngu í ESB. Það sem er hinsvegar alveg ljóst er að landbúnaður beggja landanna stóð frammi fyrir miklum rekstrarvanda eftir inngönguna í ESB þar sem hann stóðst ekki samkeppnina við innflutning. Þó svo stjórnvöld landanna ætluðu þessu ekki að gerast voru mótvægisaðgerðir allt of léttvægar og hlutirnir gerðust allt of hægt við að verja stöðu bændanna eftir inngönguna.

Það sem er líka miður við þá þróun er að við þessar aðstæður sköpuðust tækifæri fyrir fjárfesta sem hafa í ríkum mæli keypt upp jarðir og landbúnaðarland til að fara í stórrekstur. Þetta munstur er löngu þekkt frá Danmörku þar sem bú eru stærst og einnig mikið um innflutt ódýrara vinnuafl til að sinna vinnu á búunum.

Sem dæmi af þessari þróun þá undirbúa nú fjárfestar byggingu 24 mjaltaþjóna fjóss í Svíþjóð og hafa jafnframt áform um að stækka það bú síðan í 48 mjaltaþjóna. Þetta bú mun fullbyggt anna rúmlega 3.100 mjólkandi kúm með góðu móti og gæti þannig framleitt svipað magn af mjólk og framleidd er í Skagafirði öllum í dag, en þar var á síðasta ári greiðslumarkið (kvótinn) rúmar 20 milljónir lítra á 46 kúabúum.

Kíkjum í pakkann áður en við kjósum

Við erum ekki að fara að kjósa já til að fá að kíkja í pakkann og sjá hvað ESB ætlar að bjóða okkur eða hvað núverandi stjórnvöld hér ætla sér eða vilji að gerist. Við þurfum að kíkja í pakkan áður en við gerum upp hug okkar og göngum til kosninganna.

Þetta á ekki bara við um landbúnaðinn okkar, þetta á líka við um lýðræðið, sjálfsákvörðunarrétt okkar sem þjóðar, auðlindirnar okkar og hver við viljum vera sem þjóð. Ræðum einstaka málaflokka og rýnum þá útfrá staðreyndum og rökum áður en við tökum ákvörðun.

Ég tók hér mjólkurframleiðsluna bara sem dæmi. Það væri því efni í aðrar greinar að skrifa um stöðu og horfur eggjabænda, svínabænda, sauðfjárbænda og alifuglabænda ef til mögulegrar inngöngu kæmi.

Hólmgeir Karlsson er framkvæmdastjóri Bústólpa á Akureyri