Hvað sparar Akureyrarbær með upptöku evru? Svar: um 400 mkr á ári

Ef samningar næðust við ESB og Ísland gengi inn þá væri næsta skref að taka upp evru (EUR) í stað íslenskrar krónu (ISK). Það væri ferli sem tæki einhvern tíma. Með því að nota evru eru yfirgnæfandi líkur að fjármagnskostnaður (að raungildi) myndi súnka niður hjá öllum. Ríki, sveitarfélögum, fyrirtækjum og einstaklingum. En hversu mikið? Mitt mat – sem er skýrt hér aftar – er að raunvextir séu líklegir til að lækka um 1,5 prósentustig. Skiptir það máli? Breytir það einhverju? Tökum Akureyrarbæ sem dæmi til að glöggva okkur á þessu.

Um síðustu áramót voru langtímaskuldir A-hluta Akureyrarbæjar um 17 milljarðar króna (17 Gkr). Langtímaskuldir A og B hluta voru um 28 Gkr. Skuldir Akureyrarbæjar eru allskonar, sumar með hagstæðum kjörum en aðrar ekki. En ef raunvextir af þessum skuldum lækkuðu um 1,5 prósentustig þýddi það að A-hlutinn sparaði 255 milljónir króna (255 Mkr) á ári og B-hlutinn sparaði 165 Mkr, samtals sparnaður fyrir samstæðuna 420 Mkr á ári. Það er ýmislegt hægt að gera fyrir 420 Mkr árlega. Ýmislegt sem gerði Akureyri betri bæ en ella.

Það eru reyndar líkur á að sparnaðurinn í B-hluta yrði enn meiri en þetta. Með aðild að ESB fengjum við aðgang að Evrópska fjárfestingarbankanum (EIB). Helstu verkefni sem bankinn lánar til eru á eftirtöldum sviðum: Endurnýjanleg orka, vatnsveitur, samgöngur, nýsköpun, húsnæði, heilbrigðismál og menntun. Líklegt er til að mynda að Norðurorka gæti sótt um lán til EIB fyrir öllum sínum verkefnum. Lán EIB eru hagstæðari en þau kjör sem íslenska ríkið fengi á markaði – skýrt hér aftar – og er líklegt að raunfjármagnskostnaður myndi lækka um 1,75% á lánum sem tekin væru þaðan. Ef allur B-hlutinn fengi fjármagnsþörf sinni fullnægt í EIB (sem þó er ekki alveg raunhæft en A-hlutinn gæti líklega líka fengið eitthvað) yrði sparnaður hans 193 Mkr á ári en ekki 165. Samtals um 450 Mkr á ári.

Með upptöku evru myndu aðrir að öllum líkindum spara samsvarandi. Sparnaður vegna ca. 2.400 Gkr skuldar ríkisins (ríkisbréf og aðrar lántökur) yrði væntanlega um 36 Gkr á ári. Fyrir það væri hægt að grafa 10 km jarðgöng ár hvert. Kúabóndinn sem skuldar 100 Mkr myndi spara 1,5 Mkr á ári. Sá sem skuldar 200 Mkr myndi spara um 3 Mkr á ári. Að fjármagna jarðgöng eða aðrar samgöngubætur með veggjaldi yrði mun auðveldara en áður.

Þá aðeins um hvernig þessi niðurstaða er fengin, að raunvextir lækkuðu um 1,5 prósentustig með upptöku evru. Hvaða ríki á að horfa til sem hliðstæðu? Fengi Ísland svipuð kjör á skuldabréfamarkaði eins og önnur Evruríki með svipaða landsframleiðslu? Eða svipuð kjör og ríki sem skulda samsvarandi og Ísland? Hér er farin sú leið að miða helst við þau Evruríki sem eru með svipað lánshæfismat og Ísland: Portúgal, Spánn, Frakkland og Belgía. Ávöxtunarkrafa að meðaltali í hverjum mánuði á 10 ára skuldabréfum þessara landa var skoðuð mánuðina júlí 2025 til febrúar 2026 og meðaltalið var eftirfarandi í sömu röð: 3,11% 3,24% 3,45% 3,26%. Meðaltal landanna fjögurra er 3,26%. Á sama tíma var verðbólgan á Evrusvæðinu að meðaltali 2,0%. Munurinn, raunvextirnir eru þarna 1,26%. Á sama tíma var ávöxtunarkrafan á íslenskum 11 ára verðtryggðum bréfum að meðaltali 2,76 %. Mismunurinn er 1,50%. Horfið var frá því að skoða síðustu tólf mánuði því í mars 2026 kemur stór truflun í kerfið, verðbólguskot vegna lokunar Hormuzsunds.

En þetta eru ónákvæm vísindi því verðbólgan horfir eitt ár aftur á bak en ávöxtunarkrafan fer eftir mati markaðarins á framtíðinni, hver verðbólgan og efnahagslíf verður í framtíðinni. Það sem markaðurinn hefur að moða úr í mati á framtíðinni er fyrst og fremst núverandi verðbólga, efnahagshorfur næstu mánuði og misseri og síðan verðbólgumarkmið Evrópska Seðlabankans sem er 2,0%. Ef það væru til verðtryggð ríkisskuldabréf í Evrópu þá myndi það hjálpa við samanburðinn. Reyndar eru þau til þótt það fari ekki hátt. Þau eru kölluð ,,inflation-linked government bonds“ eða ,,index-linked bonds“. Gervigreindin segir mér að raunávöxtunarkrafa á þýskum verðtryggðum Bund-i 10Y bréfum sé nú um 0,8%. Það er í góðu samræmi við aðferðina sem hér var lýst en hún gefur 0,74% á Þýskaland. Jafnframt segir gervigreindin að ávöxtunarkrafan á verðtryggðum frönskum OATE€i 10Y sé 0,8-0,9%. Það er nokkru lægra en ,,mín“ aðferð gefur sem er 1,45%. Bendir til að 1,26% sé ekki ofmat.

Til að vita kjör íslenska ríkisins í evrum hefði auðvitað verið best að gefa út skuldabréfaflokk í EUR. Þá hefðu kjörin birst svart á hvítu en því miður hefur það ekki verið gert.

Evrópski fjárfestingarbankinn, EIB er síðan sér fyrirbæri sem hefur lánshæfismatið AAA (hæstu einkunn) en aðeins þrjú Evrulönd eru með hæstu eikunn í lánshæfi. Það eru Þýskaland, Holland og Lúxemborg. Bankinn fær fjármagn á markaði með aðeins lakari kjörum en Þýskaland en svipuðum og hin tvö. Með hliðsjón af kjörum Hollands að viðbættu örlitlu álagi er hér gert ráð fyrir að raunvextir á lánum frá bankanum séu um 1,0% en raun kjör íslenska ríkisins 1,26% eins og áður sagði.

Það er því ljóst að geysilegir hagsmunir fylgja því að fá evru í stað Krónu. Að fá fjármagnskostnað sem er í takti við nágrannalönd í stað þess að vera miklu hærri skiptir miklu máli. Þannig eykst samkeppnishæfni landsins. Langþráð innviðauppbygging yrði auðveldari. Rök eru fyrir því að evran skipti meira máli fyrir landsbyggðirnar en hbs en ekki verður farið út í þá sálma að sinni.

að sinni.

Jón Þorvaldur Heiðarsson er lektor við Viðskiptadeild Háskólans á Akureyri