Alþjóðlega sýningin SÝNI í Verksmiðjunni

Sýningin SÝNI verður opnuð í Verksmiðjunni á Hjalteyri í dag, laugardag 16. maí kl. 14. Sýningin er afrakstur alþjóðlegs samstarfsverkefnis sem hófst árið 2022 og „fjallar um tengsl Íslands, Kalaallit Nunaat (Grænlands) og Jamaíku í gegnum álframleiðslu og nýtingu náttúruauðlinda,“ að því er segir í tilkynningu. Sýningin verður opin frá til 30. ágúst.

Á sýningunni er varpað ljósi á hvernig þessi þrjú lönd hafa lengi verið nýtt „í þágu alþjóðlegs iðnaðar og hagsmuna stærri ríkja,“ segir í tilkynningunni. „Álframleiðsla byggir á þremur lykilþáttum: báxíti (meðal annars frá Jamaíku), krýólíti (sögulega frá Kalaallit Nunaat) og orku (frá Íslandi). Þessi efni og ferli mynda flókið net tengsla sem sýningin dregur fram og endurskoðar.“

Titill sýningarinnar er innblásinn af jarðfræðisýnum sem geimfarar söfnuðu í tengslum við Apollo 11 tungllendinguna árið 1969. Sú nálgun þeirra, að tryggja að hið minnsta eitt sýni skilaði sér aftur til jarðar, verður tilefni myndlíkingar sem endurómar sýnatökuna og beinir henni að jörðinni sjálfri: hvaða efni myndum við velja að varðveita sem vitnisburð um samband okkar við hana, og hvaða hlutverki myndi ál gegna í þeirri frásögn?

„Sýningin leitast við að færa umræðuna frá auðlindanýtingu einni sér yfir í dýpri skilning á sögulegum, félagslegum og vistfræðilegum tengslum. Hún beinir sjónum að því hvernig hráefni, orka og þekking flæða á milli staða og móta bæði samfélög og framtíðarsýn.“

Á sýningunni eru verk eftir Bryndísi Björnsdóttur (Íslandi), Naju Dyrendom Graugaard (Kalaallit Nunaat/Danmörku), Olando Whyte (Jamaíka), Rut Karin Zettergren (Svíþjóð/Finnlandi) og Tinne Zenner (Danmörku).

Sýningin er unnin með stuðningi frá Myndlistarsjóði, Nordic Culture Fund, Nordic Culture Point Mobility og Danish Art Council, SSNE, Hörgársveit og Svensk-Isländska samarbetsfonden.

Dagskrá:

16. maí
Sýningin opnuð kl. 14.

17. maí
Listamannaspjall og vinnustofa fyrir ungt fólk kl. 11.
Sýning á myndinni Hið hvíta gull Grænlands kl. 13.

27. ágúst
Sýning á myndinni Hið hvíta gull Grænlands í Bíó Paradís ásamt pallborði.

30. ágúst
Gjörningur Whyte&Zettergren og sýningunni lýkur.

Bakgrunnur verkefnis

Verkefnið SÝNI á rætur sínar að rekja nokkur ár aftur í tímann þegar Bryndís Björnsdóttir, Rut Karin Zettergren og Olando Whyte hófu samstarf. „Í upphafi fólst það í sameiginlegri þreifingu þar sem þau leituðu tengsla og sameiginlegra þráða milli Íslands og Jamaíku. Fljótlega beindist athyglin að þeirri sögulegu staðreynd að íslenskur saltfiskur var fluttur til Karíbahafsins og nýttur sem fæða fyrir fólk í þrældómi. Sú saga endurspeglast enn í jamaískri matarmenningu, þar sem rétturinn ackee og saltfiskur bera með sér þessa arfleifð.“

Samtalið þróaðist áfram og fleiri tengingar komu í ljós, segir í tilkynningu frá safninu. „Þar má nefna brennistein, sem unninn var á Íslandi á vegum Dana og nýttur í byssupúður á tímum einokunarverslunarinnar. Á Jamaíku tengist brennisteinn hins vegar öðrum frásögnum: einstaklingur á flótta undan þrælahaldi uppgötvaði þar heilandi uppsprettu brennisteins sem læknaði sár sem veitt voru af hendi þrælahaldara. Þessar andstæðu merkingar undirstrika hvernig náttúruauðlindir fléttast inn í ólíkar sögur og reynsluheima. Við áframhaldandi rannsóknir kom í ljós að tengsl eyjanna tveggja eru enn virk, ekki síst í gegnum nýtingu náttúruauðlinda. Þar gegnir innflutningur báxíts til Íslands mikilvægu hlutverki, meðal annars í gegnum starfsemi Norðuráls við álverið á Grundartanga. Þessi flæði hráefna tengja saman ólíka staði og samfélög með beinum og óbeinum hætti.“

Áfram segir:

„Tilviljun leiddi til nýrrar víddar í verkefninu þegar Naja Dyrendom Graugaard hélt vinnustofu í Gerðarsafni árið 2022, á sama tíma og samstarfið var að mótast. Þar opnaði hún fyrir umræðu um nýlendusögu Norðurlanda og kynnti meðal annars krýólít og söguna sem tengist
því steinefni. Danir námu krýólít í Kalaallit Nunaat um langt skeið og arðrændu samfélagið þar í leiðinni. Sú saga er meðal annars rakin í heimildarmyndinni Hið hvíta gull Grænlands, sem sýnd er samhliða sýningunni. Myndin hefur vakið athygli, ekki síst vegna umræðu um umfang arðránsins.

Verkefnið dregur þannig upp flókið net tengsla: Ísland framleiðir orku fyrir álbræðslu, Jamaíka leggur til báxít með verulegum áhrifum á nærumhverfi og samfélög, og Kalaallit Nunaat útvegaði krýólít þar til námurnar tæmdust og iðnaðarframleitt efni tók við. Krýólít gegnir lykilhlutverki í álframleiðslu þar sem það lækkar bræðslumark súráls.

Í sýningunni er þetta samtal víkkað enn frekar með þátttöku fleiri aðila og sjónarhorna, meðal annars í verkum Tinne Zenner sem fjalla um Jarðfræðistofnun Danmerkur og Kalaallit Nunaat, og hvernig þekking og upplýsingar um náttúruauðlindir Kalaallit Nunaat eru enn að stórum hluta varðveittar innan danskra stofnana, jafnvel eftir að sjálfstjórn var innleidd árið 2009 og yfirráð yfir náttúruauðlindum færð til Kalaallit Nunaat.

Viðfangsefni sýningarinnar endurspeglar áleitnar spurningar samtímans: aukinn áhuga á náttúruauðlindum sem grundvelli valda og yfirburða, áframhaldandi miðlægni áls í tæknivæðingu heimsins og nauðsyn þess að horfast í augu við flókin, gagnkvæm tengsl okkar. Sýningin leggur áherslu á mikilvægi þess að viðurkenna þessi vensl og flækjustig þeirra. Hún spyr: Hver framleiðir framtíðina og hvernig mótast tengsl okkar innan hennar?“ 

Fyrsta álsettan á Grundartanga

„Sérstaka athygli vekur samstarfsverk á sýningunni sem byggir á fyrstu álslettunni sem varð til við opnun álversins á Grundartanga árið 1998 og er nú varðveitt á Byggðasafninu í Görðum á Akranesi. Í verkinu er aðilum sem tengjast eyjunum þremur með einum eða öðrum hætti boðið að leggja fram stutta „lesningu“ um framtíðina út frá þessari fyrstu álslettu. Verkið sækir lauslega innblástur í gamlan áramótasið þar sem bráðnum málmi er hellt í vatn og formið sem myndast er túlkað sem vísbending um komandi ár. Þessi hefð er kölluð molybdomancy og á rætur að rekja til Forn-Grikklands og Rómaveldis. Upphaflega var blý notað til þessara spásagna, en síðar hefur tin víða tekið við vegna eituráhrifa blýs. Siðurinn lifir enn í dag, einkum víða í Evrópu.

Þegar safnvörður á Byggðasafninu í Görðum var spurður hvernig fyrsta álslettan á Grundartanga hefði orðið til, taldi hún mögulegt að bráðnu áli hefði verið hellt í vatn, þó að það sé ekki staðfest. Þessi mögulega tenging við áramótahefðina, jafnvel þó svo að hún sé að nokkru leyti huglæg eða háð getgátum, opnar fyrir aðra nálgun á verkið. Með því að lesa álslettuna á þennan hátt færist hún frá því að vera einungis afurð iðnaðar yfir í að verða vettvangur túlkunar á framtíðinni.“