Fara í efni
Fréttir

Framandi tegundir sækja á Krossanesborgir

Haraldur Ingólfsson - haraldur@akureyri.net 15.02.2026 kl. 10:00
Djáknatjörn í Krossanesborgum. Ljósmynd: Sunna Björg Ragnarsdóttir, úr skýrslunni Fuglalíf Krossanesborga 2025.

Grágæs og silfurmávi heldur áfram að fjölga í fólkvanginum Krossanesborgum samkvæmt fuglatalningum sem framkvæmdar voru vorið 2025. Álft er nýr varpfugl á svæðinu, en áfram fækkar nokkrum vaðfuglategundum, meðal annars spóa, jaðrakan og stelki og er sú þróun í samræmi við þróun á landsvísu. Út frá athugunum er fjöldi varppara metinn 585 pör, sem er fækkun um tæplega 200 pör frá árinu 2018. Breytt gróðurfar er á meðal orsakavalda og mikilvægt að stemma stigu við útbreiðslu framandi tegunda.

Þetta er meðal þess sem fram kemur í skýrslu Sunnu Bjarkar Ragnarsdóttur, sviðsstjóra dýrafræði og ferskvatns hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, sem unnin var fyrir umhverfis- og mannvirkjasvið Akureyrarbæjar. Ráðið fjallaði um skýrsluna núna í vikunni og ítrekaði „mikilvægi þess að halda niðri framandi ágengum tegundum á svæðinu,“ eins og það er orðað í bókun ráðsins. Sviðsstjóra umhverfis- og mannvirkjasviðs var falið að koma með tillögur að átaksverkefnum.

Sami fjöldi tegunda, færri varppör

Athuganir fóru fram í maí og júní 2025 og voru framkvæmdar með blöndu mismunandi aðferða, m.a. heildartalningu karra, talningum á tjörnum, sniðtalningum og kortlagningu mávavarps. Skráðar voru alls 25 tegundir varpfugla í fólkvanginum, sem er sami fjöldi og í síðustu talningu árið 2018. Fjöldi varppara var metinn 585 pör, sem er fækkun um tæplega 200 pör frá árinu 2018. Fækkunin skýrist að mestu af samdrætti í stofnum hettumáva og sílamáva.

Samkvæmt talningum sem fram hafa farið á tímabilinu 1998-2025 hafa alls 33 tegundir orpið í fólkvanginum og meðalfjöldi varppara á talningarárunum er 615 pör. „Fuglalíf í Krossanesborgum er sem áður fjölbreytt og fjöldi og þéttleiki varppara mjög mikill, hvort sem miðað er við Eyjafjörð eða landið allt,“ segir meðal annars í skýrslunni.

Myndir úr skýrslunni. Svartbakshreiður til vinstri og grágæsarhreiður til hægri. Myndir: Sunna Björk Ragnarsdóttir.

Varppör eftirtalinna tegunda sáust við talninguna í fyrravor: Flórgoði, álft, grágæs, rauðhöfðaönd, urtönd, stokkönd, skúfönd, rjúpa, tjaldur, heiðlóa, hrossagaukur, jaðrakan, spói, stelkur, óðinshani, hettumávur, stormmávur, sílamávur, silfurmávur, svartbakur, þúfutittlingur, steindepill, skógarþröstur, hrafn og snjótittlingur. Af þessum tegundum er hettumávurinn langalgengastur á svæðinu með skráð 209 varppör. Næstur kemur silfurmávur með 85 varppör, þá grágæs og rjúpa með 42 varppör og svo 38 skógarþrastavarppör.

Sjö tegundir sem áður hafa orpið á svæðinu fundust ekki í talningunni í fyrravor; grafönd, sandlóa, lóuþræll, kjói, kría, maríuerla og auðnutittlingur. Þessar tegundir hafa reyndar verið sjaldgæfir varpfuglar á svæðinu frá upphafi talninga, nema krían sem var algengur varpfugl á árunum 1998-2008.

Einstakt vöktunarverkefni í hartnær 30 ár

Sunna Björk segir að um einstakt vöktunarverkefni sé að ræða í Krossanesborgum, en vöktunin hófst nokkrum árum áður en svæðið var friðlýst og segir hún því einkar áhugavert að fylgst hefur verið með fuglasvæðinu í hartnær 30 ár, verkefni sem hún segir til þess fallið að meta hvernig fuglalíf á afmörkuðu svæði breytist við friðun gegn beit og markvissa umferðarstýringu, jafnframt því að umferð gangandi um svæðið hafi aukist verulega og gróðursamsetning tekið miklum breytingum. Þessi nær þriggja áratuga vöktun hefur leitt ýmislegt í ljós.

Krossanesborgir með útsýni út Eyjafjörð. Mynd: Rakel Hinriksdóttir.

„Vöktunin hefur leitt í ljós að breytingar hafa átt sér stað sem að mestu [má] skýra með breyttu gróðurfari. Í stað mólendis er að vaxa upp kjarr- og skóglendi sem er kjörlendi fyrir aðrar tegundir fugla en áður. Þannig hefur fækkað tegundum sem kjósa opið land með lágum gróðri, s.s. heiðlóu og spóa, en í stað þeirra koma í auknum mæli inn tegundir sem nýta sér skóg og runna sem varpsvæði, sérstaklega spörfuglar á borð við skógarþröst,“ segir hún meðal annars um þær breytingar sem orðið hafa á svæðinu.
 
Sjálfsánar stafafurur og rótarskot aspar
 
„Breytt gróðurfar, aukin útbreiðsla kjarr- og skóglendis og aukin umferð um svæðið eru talin hafa veruleg áhrif á samsetningu fuglastofna í fólkvanginum,“ segir Sunna Björk meðal annars um orsakir þeirra breytinga sem nefndar eru hér að ofan.
 
Um trjágróðurinn segir hún meðal annars: „Birki- og víðiskógurinn heldur áfram að dafna og nú er svo komið að víða er kominn þéttur skógur í jöðrum mýra og víða í mólendinu. Reynitrjám hefur fjölgað verulega og stærstu trén eru nú komin vel yfir fjóra metra. Á nokkuð mörgum stöðum sunnarlega í borgunum fundust sjálfsánar stafafurur og var sú stærsta vel á annan metra. Í miðjum borgunum er hávaxin ösp og er hún farin að dreifa sér með rótarskotum. Útbreiðsla lúpínu er samfelld meðfram Lóninu og einnig eru stórar breiður af henni bæði sunnan og austan við Lónsgerði. Meðfram neðri hluta Lónsins er þétt breiða af skógarkerfli og hann er nú farinn að dreifast víða um friðlandið.“
 

Mynd úr skýrslunni sem sýnir gönguleiðir, mörk fólkvangsins og ýmis örnefni. Kortið er upphaflega úr skýrslu um fuglalíf í Krossanesborgum 2018.

Uggvænleg þróun hjá nokkrum tegundum
 
Stofnþróun fuglategunda í Krossanesborgum endurpseglar þó í vissum tilvikum þá þróun sem á sér stað um allt land, til dæmis fækkun heiðlóu, spóa og stelks, tegunda sem nú flokkast í nokkurri hættu samkvæmt válista Náttúrufræðistofnunar frá 2025. „Þetta er uggvænleg þróun enda verpir stór hluti heimsstofna þessara tegunda á Íslandi og hvílir því sérstök ábyrgð á okkur að tryggja að hingnun þeirra haldi ekki áfram, “ segir Sunna Björk í skýrslunni. Aftur á móti er þróun í fjölda varppara svartbaks „mun ánægjulegri í Krossanesborgum en á landsvísu.“ Svartbökum fækkaði um 84% á landsvísu frá 1987-2024. 
 
Í skýrslunni er farið yfir stöðu mála hjá hverri tegund fyrir sig. 
 
Framandi plöntutegundir sækja á
 
Sunna Björk lýsir áhyggjum af útbreiðslu framandi plöntutegunda í Krossanesborgum, sem hún segir hafa aukist verulega og hafi haft áhrif á varpkjörlendi margra fuglategunda og nefnir sérstaklega heiðlóu, spóa og jaðrakan, tegundir sem reiði sig á opið land með lágum gróðri. „Ef markmiðið er að náttúruleg framvinda gróðurs eigi sér stað í Krossanesborgum þarf að gæta þess að hamla útbreiðslu framandi gróðurs og uppræta.“ Þetta eigi sérstaklega við um lúpínu, skógarkerfil, stafafuru og alaskaösp.  

Myndir úr skýrslunni þar sem Sunna Björk bendir á aukna útbreiðslu framandi tegunda í fólkvanginum. 

Sunna Björk segir vöktun í Krossanesborgum veita einstaka innsýn í langtímabreytingar fuglalífs á friðlýstu svæði og undirstrikar mikilvægi þess að haldið verði áfram reglulegri fuglatalningu til framtíðar. Að jafnaði hafa fuglatalningar í Krossanesborgum farið fram á fimm ára fresti frá árinu 1998. 

Skýrslan: 

- - -

  • VERNDUN KROSSANESBORGA
    Krossanesborgir voru friðlýstar sem fólkvangur 27. janúar 2005. Í auglýsingu fyrir Dag umhverfisins 2007 segir: „Markmið verndunarinnar var að vernda svæði til útivistar almennings, náttúruskoðunar og fræðslu. Auk þess er verndaður mikilvægur varpstaður fjölda fuglategunda, búsvæði sjaldgæfra plöntutegunda og sérstæðar jarðmyndanir og þannig stuðlað að varðveislu líffræðilegrar og jarðfræðilegrar fjölbreytni.“ Stærð fólkvangsins er 114,8 hektarar.
Til baka í fréttayfirlit