Virðir Alþingi úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst?

Svona spurning á ekki við í lýðræðisríki. Samt er spurt á Íslandi. Í bæklingi frá Landskjörstjórn vegna atkvæðagreiðslunnar 29. ágúst er tekið sérstaklega fram að ríkisstjórnin hafi „boðað að ætlunin sé að fylgja niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar.“

Fyrir þessu er aðeins ein ástæða: Vilji 67% kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá 20. október 2012 er enn hafður að engu. Það einsdæmi hefur grafið svo undan lýðræðinu í landinu að nú þarf að taka fram sérstaklega að úrslit kosninga verði virt.

Alþingi hefur átt frumkvæði að fimm þjóðaratkvæðagreiðslum og alltaf farið að úrslitunum – nema þeirrar einu sem ég var að nefna. Þjóðaratkvæðagreiðsla sem Alþingi boðar til að eigin frumkvæði er að formi til ávallt ráðgefandi en að inntaki pólitískt og siðferðilega bindandi. Sá skilningur lá ljós fyrir þegar fyrstu lög um þjóðaratkvæðagreiðslur voru samþykkt á Alþingi 2010 með miklum meiri hluta og mótatkvæðalaust. Það er sá skilningur sem lýðræðisríki grundvallast á: Allt ríkisvald stafar frá þjóðinni. Þjóðin er stjórnarskrárgjafinn. Í hugum kjósenda er heldur enginn vafi í þessu efni. Þegar Alþingi boðar þá til þjóðaratkvæðagreiðslu ætlast þeir til að farið verði að settum leikreglum og úrslitum atkvæðagreiðslunnar.

Samt mega kjósendur sitja undir dylgjum stjórnmálamanna um að þjóðaratkvæða–greiðslan 29. ágúst sé bara „skoðanakönnun,“ að það séu nú þingmenn sem ráði þessu. Ef til vill stíga einnig fram að þessu sinni „umboðsmenn ógreiddra atkvæða.“ Sjáum til.

Þegar breska þingið boðað til ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um Brexit var það að undirlagi David Camerons, sem vildi með því gera út um deilumál í eigin flokki og koma Brexit út úr heiminum. Mjög illa var staðið að atkvæðagreiðslunni, gífurlegt upplýsinga–fár, og vopnin snerust í höndum Camerons. Samt var farið að lýðræðislegum leikreglum.

Yfirgnæfandi meiri hluti breska þingsins var á móti úrsögn úr ESB og niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Brexit, þar sem 52% greiddu atkvæði með útgöngu. Engu að síður staðfesti þingið fram kominn vilja kjósenda. Þótt þjóð­ar­at­kvæða­greiðslan um Brexit væri ráð­gef­andi kom aldrei til greina annað en að þingið virti úrslit­in. Forms­at­riði víkja ekki til hliðar lýð­ræð­is­legum grund­vall­ar­regl­um.

Af þessu þurfa íslenskir stjórnmálamenn að læra og bæta ráð sitt.

Hjörtur Hjartarson er í stjórn Stjórnarskrárfélagsins.