Íslenskir peningar með skilyrðum frá Brussel?

Ísland er eitt ríkasta land Evrópu. Samkvæmt Eurostat var landsframleiðsla á mann hér á landi árið 2025, leiðrétt fyrir verðlagi, 28% yfir meðaltali ESB.

Alþingi fer með skattlagningar- og fjárveitingarvaldið en ríkisstjórnin leggur fram frumvarp til fjárlaga. Vilji Alþingi verja meiri fjármunum til atvinnuuppbyggingar, innviða og byggðaþróunar um land allt hefur það fulla heimild til þess. Til þess þarf hvorki ESB-aðild né leyfi frá Brussel.

Sé íslensk byggðastefna of veik liggur því beinast við að spyrja hvers vegna stjórnvöld styrkja hana ekki. Það er einkennileg ráðstöfun að greiða fyrst úr íslenskum ríkissjóði í sjóði Evrópusambandsins, fá hluta fjárins síðar til baka með skilyrðum og þurfa síðan að leggja fram viðbótarfé úr sama ríkissjóði til að nýta það.

Ekki nýir peningar

Samheldnistefna Evrópusambandsins er umfangsmikil. Í gegnum sjóði hennar er meðal annars stutt við atvinnuþróun, nýsköpun, samgöngur, stafræna innviði og byggðir sem glíma við fólksfækkun eða aðrar langvarandi áskoranir.

Þetta eru mikilvæg verkefni. Fjármunirnir verða hins vegar ekki til í Brussel. Þeir koma frá aðildarríkjunum.

Oft er talað um framlög úr sjóðum ESB eins og þau væru hreint viðbótarfé fyrir viðkomandi ríki. Fyrir ríkt land sem greiðir meira í sjóði sambandsins en það fær til baka er myndin önnur. Þá er hluti af eigin framlagi landsins að skila sér aftur í gegnum fjárlagakerfi ESB.

Miðað við núverandi fjármögnunarreglur ESB og tekjustig Íslands liggur fyrir að Ísland yrði nettógreiðandi til sambandsins. Við myndum með öðrum orðum greiða meira til ESB en við fengjum aftur úr sjóðum þess.

Fénu sem kæmi til baka fylgdu jafnframt skilyrði. Ráðstöfun þess væri bundin reglum ESB um markmið, áætlanir, umsóknarferli, eftirlit og uppgjör. Það væri því ekki til frjálsrar ráðstöfunar á íslenskum fjárlögum.

Íslenska mótframlagið

Auk þess krefjast sjóðirnir innlendrar meðfjármögnunar. ESB greiðir almennt ekki allan kostnað þeirra verkefna sem njóta stuðnings úr byggðasjóðum sambandsins.

Samkvæmt núverandi reglum getur framlag ESB til verkefna í þróaðri héruðum að jafnaði numið 40–50% af kostnaði. Innlendir aðilar þurfa þá að fjármagna 50–60%.

Ísland yrði ekki flokkað með tekjulægstu ríkjum eða héruðum sambandsins. Landið er jafnframt langt yfir þeim tekjumörkum sem gilda um aðgang að Samheldnisjóðnum.

Nákvæm framlög og réttindi Íslands myndu ráðast af fjárlögum ESB á hverjum tíma, gildandi reglum og niðurstöðu aðildarviðræðna. Enginn getur því nú lofað íslenskum byggðum ákveðnum fjárhæðum.

Sama á við um landbúnað og dreifbýlisþróun. Samkvæmt skýrslu Nordic Insights koma rúm 40% opinberra framlaga til landbúnaðar og dreifbýlisþróunar í Finnlandi frá ESB. Tæp 60% eru fjármögnuð af Finnlandi sjálfu, annars vegar með innlendu mótframlagi við stuðningskerfi ESB og hins vegar með alfarið finnskum stuðningi.

Verkfærin eru þegar til

Íslensk stjórnvöld geta þegar gert langtímaáætlanir, sett skýr markmið og tryggt samstarf ríkis, sveitarfélaga, atvinnulífs og heimafólks. Þau geta fjármagnað nýsköpun, atvinnuþróun, samgöngur og stafræna innviði. Þau geta einnig ákveðið að verja auknum hluta opinberra tekna til þeirra byggða sem standa höllum fæti. Ef þetta er ekki gert er ástæðan ekki skortur á valdheimildum. Hún er pólitísk forgangsröðun.

Sú leið að greiða fyrst í sjóði ESB, fá hluta fjármunanna aftur með skilyrðum og leggja síðan fram íslenskt mótframlag eykur ekki ráðstöfunarfé ríkissjóðs. Hún leiðir hins vegar til þess að ráðstöfun fjárins verður bundin reglum og forgangsröðun ESB.

Íslenskar byggðir þurfa ekki fleiri yfirlýsingar um ný verkfæri. Þær þurfa að stjórnvöld beiti þeim úrræðum sem þegar eru fyrir hendi.

Erna Bjarnadóttir er hagfræðingur