Pípuhattur borgríkisins

Framtíðarborgir og fortíðarlandsbyggðir?

Magnús Árni Skjöld prófessor við Háskólann á Bifröst kjarnar þessa hugsun prýðilega í bók sinni Borgríkið: Reykjavík sem framtíð þjóðar (bls. 151-152):

Að sama skapi má fullyrða að lífvænleg nútíma búseta á Íslandi væri óhugsandi ef ekki væri fyrir Reykjavík. Hún er sá staður sem langflestir Íslendingar byggja, þar sem íslensk menning nær hæstum hæðum og örlög ríkisins ráðast […] Það þarf öfluga og spennandi borg sem brjóstvörn gegn fólksflótta og spekileka og sem suðupott menningar. Jafnframt þarf búsetu um landið allt til að nýta gjafir náttúrunnar og halda tengslum við rætur íslenskrar menningar. Annars fengi borgin ekki þrifist (leturbr. mínar).

Þessi borgarmiðaða sýn á þjóðfélagsþróunina birtist einnig skýrt í greinargerð með þingsályktun um Borgarstefnu fyrir árin 2025–2040 sem samþykkt var á Alþingi undir lok síðasta árs. Þar er fullyrt:

Borgarsvæðin eru gangverkið í efnahagsþróun og alþjóðlegri samkeppnishæfni landsins og mun mikilvægi þeirra fara vaxandi. Með því að styrkja stærstu þéttbýlissvæðin er samkeppnishæfni landsins efld, fjölbreyttum búsetukostum fjölgað, fjölbreytni í atvinnutækifærum aukin, vexti þjóðarinnar mætt og aðgengi íbúa að þjónustu aukið. Allt eflir þetta viðnámsþrótt samfélagsins og gerir því jafnframt betur kleift að takast á við áskoranir á borð við loftslagsbreytingar og náttúruhamfarir og nýta tækifæri sem felast í breyttri samsetningu þjóðarinnar og örum tæknibreytingum.

Borgarsamfélög hafa vissulega margvíslega kosti og erfitt væri að ímynda sér fjölbreytt nútímasamfélög án þeirra. Þjóðfélagsþróun er hins vegar flókin og enginn einn þáttur er orsök hennar, né heldur er auðvelt að stýra henni með handafli. Stór og smá byggðarlög samtímans hafa í senn mótað og mótast af samspili margvíslegra efnahagslegra, tæknilegra, pólítískra, félagslegra og menningarlegra samfélagsafla. Tækniþróun, hagvöxtur, fólksfjölgun og nútímavæðing fléttast saman með margvíslegum hætti en eru ekki einfaldlega afleiðing af vexti borga.

Tækniframfarir hafa vissulega gert nútímaborgirnar mögulegar og tilteknar borgir og borgarsvæði hafa verið leiðandi í þróun tæknigeirans. Á sama tíma hafa tækniframfarir einnig gjörbreytt daglegu lífi íbúa dreifðra byggða og gert stór og smá nútímasamfélög möguleg með því að umbylta framleiðslu og flutningi á matvælum, orku og margvíslegum hráefnum frá dreifðum byggðum um allan heim.

Raunar má segja að tæknibyltingar hafi umbreytt landsbyggðum í mun ríkari mæli en borgum, fremur en að landsbyggðirnar þróist í humátt á eftir borgunum. Þannig hefur líf sjómanns í litlu sjávarþorpi eða bónda í afskekktri sveit til dæmis breyst mun meira á síðustu 25, 50, 100 eða 150 árum en líf háskólaprófessors eða áhættufjárfestis í borginni. Þessar breytingar eru ekki afleiðing borgarvæðingar dreifbýlisins heldur tæknivæðingar sem umbyltir í sífellu atvinnu- og lífsháttum í borgum jafnt sem bæjum, þorpum og sveitum.

Styrking borgarsamfélaga leiðir ekki óhjákvæmilega til meiri samkeppnishæfni, fleiri búsetukosta, aukinna atvinnutækifæra eða bættrar þjónustu, né heldur gerir það samfélögum endilega auðveldara að mæta lýðfræðilegum breytingum. Hér er á ferðinni ákveðin sjónhverfing sem setur búsetu, tækniframfarir, fjölbreytni og velmegun undir einn og sama pípuhatt borgríkisins og skapar þá tálsýn að það sé allri þjóðinni í hag að bæta sérstaklega búsetu- og lífskjör í þeim fjölmennustu byggðarlögum sem hingað til hafa hagnast mest á nútímavæðingu landsins.

Íslenskt samfélag er fjölbreyttara en nokkru sinni fyrr og búsetukostir um land allt hafa aldrei verið fleiri og áhugaverðari. Borgin sem við köllum höfuðborgarsvæðið býður upp á margvísleg lífsgæði stærri borga og suðvestursvæðið frá Selfossi um Suðurnes og norður í Borgarnes sameinar margvíslega kosti borga og strjálbýlis. Akureyri hefur vaxið jafnt og þétt frá upphafi 20. aldarinnar og borgarhlutverk hennar hefur nú seint og um síðir verið viðurkennt.

Aðrar landsbyggðir hafa einnig eflst umtalsvert það sem af er þessari öld, atvinnulíf hefur orðið fjölbreyttara og þjónusta og afþreying hefur aukist. Stærri byggðakjarnar í öðrum landshlutum hafa flestir haldið þeim mannfjölda sem þeir náðu á 20. öldinni. Fólksfækkun í smærri sjávarþorpum og sveitum landsins hefur almennt stöðvast og íbúum þeirra hefur að meðaltali fjölgað lítilsháttar á síðustu fimmtán árum.

Fólksfjölgun, tækniframfarir og nútímavæðing eru ekki sérstök einkenni höfuðborgarsvæðisins heldur virðast svipaðir kraftar vera að verki um land allt. Tæknibyltingar síðustu ára og áratuga hafa gert nútímafólki kleift að starfa, njóta þjónustu og sinna hugðarefnum sínum víða um land. Á næstu árum og áratugum mun tækniþróunin án nokkurs vafa styrkja þessa þróun enn frekar og grafa enn frekar undan úreltum hugmyndum um að framtíð þjóðarinnar liggi í eflingu þróttmikillar borgar sem andstæðu hnignandi dreifbýlis.

Þóroddur Bjarnason er prófessor.

Greinin birtist fyrst á vefsíðu hans, landsbyggdalatte.substack.com