Hvernig fjölga Akureyringar sér?

Fyrir rúmum áratug urðu Akureyringar 18 þúsund talsins og þar með meira en helmingur allra Norðlendinga frá Hrútafirði að Bakkafirði. Þessi sögulegu tímamót í þéttbýlisþróun Norðurlands og raunar landsins alls vöktu fremur litla athygli, enda virðist sú hugmynd þrálát að Akureyri vaxi ekki nógu hratt. Þannig hefur því verið haldið fram að „hófleg íbúafjölgun“ á Akureyri bendi til að aðdráttarafl hennar sé ekki nægilega mikið og að „í ljósi mannfjöldaþróunar á Akureyri á sl. árum“ sé aukin sókn forsenda þess að hún geti gegnt borgarhlutverki á Norðurlandi.

Þessi umræða er þó ekki ný af nálinni. Sá orðrómur er til dæmis þrálátur að Akureyri hafi misst kaupstaðarréttindi sín 1836 vegna þess að hún hefði lítið sem ekkert vaxið á þeirri hálfu öld sem liðið hafði frá því kóngurinn veitti henni slík réttindi árið 1788. Fólksfjölgun á Akureyri hafði hins vegar verið að meðaltali 3,5% á ári frá því fyrsta íbúðarhúsið var reist árið 1778 og þar til kaupstaðarnafnbótin var afnumin 1836. Á meintum niðurlægingartíma þar til Akureyri var aftur skilgreind sem kaupstaður árið 1862 var fólksfjölgunin að meðaltali 6,4% á ári.

Skilgreining íslenskra kaupstaða árið 1788 hafði þó ekkert með mannfjölda að gera heldur var landinu var skipt upp í kaupsvið og kaupmönnum í hverjum kaupstað heimilað að reka verslanir á tilteknum verslunarstöðum innan kaupsviðsins. Tillögur stéttaþingsins í Hróarskeldu 1835-6 um endurskilgreiningar kaupstaða og verslunarstaða voru upptakturinn að umbótum og auknu verslunarfrelsi í danska konungsríkinu en ekki en áfellisdómur yfir lýðfræðilegri þróun smáþorpa á Íslandi.

Sömuleiðis varð „verslunarstaðurinn“ Akureyri aftur „kaupstaður“ árið 1862 vegna breyttra skilgreininga en ekki sem verðlaun fyrir fólksfjölgun. Nú fólust „kaupstaðarréttindin“ ekki lengur í tilteknu skipulagi verslunar á landsvísu heldur voru kaupstaðir einfaldlega þéttbýliskjarnar sem ólíkt hreppum voru undir stjórn kjörinnar bæjarstjórnar, bæjarstjóra og bæjarfógeta utan valdssviðs sýslumanna.

Á síðari tímum hefur fólksfjölgun á Akureyri verið með miklum ágætum. Sé litið til hlutfallslegrar fólksfjölgunar hefur Akureyringum fjölgað að meðaltali um 1,1% á ári frá síðustu aldamótum samanborið við 1,5% á höfuðborgarsvæðinu, 1,8% á Akranesi en 3,1% í bæði Árborg og Reykjanesbæ. Væri Akureyri hins vegar í Skotlandi eða Wales væri hún sú borg sem þar yxi hraðast og vöxtur hennar væri í 18. sæti meðal níutíu breskra borga.

Það er hins vegar mikilvægt að átta sig á því á muninum á línulegum vexti og hlutfallslegum veldisvexti. Eins og sjá má af þessari mynd mætti ímynda sér bæjarfélag með 2000 íbúa árið 2026 þar sem íbúum fjölgaði um 100 íbúa eða 5% milli ára. Ef fjölgunin yrði stöðug um 100 íbúa á ári næstu 50 árin yrðu íbúarnir orðnir sjö þúsund árið 2076. Ef fjölgunin yrði hins vegar stöðug um 5% á ári yrði íbúarnir hins vegar næstum 23 þúsund talsins eftir fimmtíu ár.

Eins og sjá má á næstu mynd hefur vöxtur byggðakjarnans Akureyrar verið nánast línulegur frá árinu 1920. Akureyri stækkar jafnt og þétt um 163 íbúa á ári að meðaltali og þessi línulegi vöxtur er nánast sá sami allt tímabilið. Á myndinni má sjá lítilsháttar merki um uppgang og hnignun KEA og Sambandsverksmiðjanna, en að öðru leyti eru lítil ummerki um efnahagslegar og pólitískar vendingar síðustu aldar.

Þessi línulegi vöxtur þýðir jafnframt að hlutfallsleg fjölgun Akureyringa hefur farið minnkandi yfir tíma. Árið 1920 samsvöruðu 163 nýir íbúar þannig 6,0% fólksfjölgun en árið 2026 aðeins 0,8% fólksfjölgun.

Þótt ýmsir kunni að láta sig dreyma um veldisvöxt Akureyrar er línulegur vöxtur að mörgu leyti ákjósanlegur. Hröð fólksfjölgun rýrir almennt lífsgæði íbúanna vegna álags á helstu innviði og þau áhrif magnast upp eftir því sem fjöldi nýrra íbúa vex. Jafnframt hafa byggðarlög sem vaxa mjög hratt tilhneigingu til að verða skæklótt og úr sér vaxin með víðáttumiklum einsleitum hverfa sem byggð eru með miklum hraði.

En hvernig er þessi línulega fjölgun Akureyringa um 163 íbúa á ári til komin? Þótt mannfjöldaþróun sé flókið ferli liggja aðeins fjórir lýðfræðilegir þættir henni til grundvallar: Hversu margir íbúar fæddust eða dóu og hversu margir fluttu til eða frá viðkomandi stað. Náttúrlegar breytingar eru fjöldi fæðinga að frádregnum dauðsföllum og flutningsjöfnuður eru aðfluttir að frádregnum brottfluttum.

Næsta mynd sýnir að á árunum 1991-2024 voru aðfluttir og brottfluttir Akureyringar margfalt fleiri en fæddir og dánir Akureyringar. Það skýrist vitaskuld af því að fólk fæðist og deyr aðeins einu sinni en getur flutt mjög oft um ævina og Akureyri einkennist af miklum hreyfanleika. Sömu einstaklingarnir geta því komið margoft við sögu meðal tæplega 120 þúsund aðfluttra og brottfluttra Akureyringa.

Engu að síður hafa náttúrlegir þættir mun meiri áhrif á mannfjöldaþróun Akureyrar en fólksflutningar. Á tímabilinu 1991-2024 var fjöldi aðfluttra til Akureyrar aðeins rúmlega þúsund fleiri en fjöldi brottfluttra, en fæðingar voru rúmlega fjögur þúsund fleiri en dauðsföll. Náttúruleg fjölgun skýrir því mannfjöldaþróun á Akureyri að stærstu leyti á þessu tímabili. Það skekkir myndina að ákveðnu marki að brottfluttir deyja eðli málsins samkvæmt annars staðar en hlutfallið milli fæðinga og dauðsfalla á Akureyri er engu að síður svipað landsmeðaltalinu.

Mikilvægi náttúrulegrar fjölgunar Akureyringa er ákveðin áskorun þar sem fæðingartíðni hefur farið hratt lækkandi á Íslandi á síðustu áratugum. Árið 1991 voru fædd börn á ævi konu á Íslandi þannig 2,2 en 1,6 árið 2024, en almennt er miðað við að 2,1 barn á ævi konu þurfi til að viðhalda mannfjöldanum með náttúrlegum hætti. Sé farið lengra aftur í tímann var fæðingartíðnin 4,3 börn á ævi konu árið 1960 og 5,7 börn árið 1853. Á sama tíma hefur þjóðin elst og dánartíðni mun fara hækkandi. Þessi þróun kann það að liggja til grundvallar sérkennilegri spá Byggðastofnunar um að Akureyringum muni fækka um þrjú þúsund milli 2048 og 2074.

Eins og sjá má á næstu mynd hefur náttúrleg fjölgun farið minnkandi á Akureyri en á sama tíma hefur flutningsjöfnuður orðið jákvæðari frá 1991. Daufu óreglulegu línurnar sýna sveiflur milli ára en dökku beinu línurnar sýna þróunina. Nánar tiltekið minnkaði náttúrlega fjölgunin um 3,3 íbúa á ári á þessu tímabili en flutningsjöfnuður batnaði um 5,8 íbúa á ári. Frá árinu 2018 er flutningsjöfnuðurinn að jafnaði orðinn mikilvægari en náttúrulegir þættirnir og haldi svo fram sem horfir munu vaxandi aðflutningar umfram brottflutninga leiða til hraðari fjölgunar en 163 íbúa á ári.

Mynstur búferlaflutninga á Íslandi hefur breyst mikið á síðustu árum. Flutningar til landsins frá útlöndum og frá höfuðborgarsvæðinu til nálægra byggðarlaga á suðvesturhorni landsins hafa aukist en flutningar frá fjarlægari landsbyggðum til höfuðborgarsvæðisins hafa minnkað umtalsvert. Allir landshlutar hafa jákvæðan fllutningsjöfnuð gagnvart útlöndum og flutningar milli höfuðborgarsvæðisins og fjarlægari landsbyggða er nánast í jafnvægi.

Þetta vekur þá spurningu hvaðan aðfluttir Akureyringar koma og hvert brottfluttir Akureyringar fara. Oft hefur verið gert ráð fyrir því að Akureyri hagnist á kostnað nágranna sinna á Norðurlandi en tapi fólki til höfuðborgarsvæðisins. Þessu hefur verið lýst sem svo að „þéttbýlisstaðir úti á landi séu aðeins pollar sem myndast á meðan rigning stendur yfir og fólksflutningar eiga sér stað úr sveitunum, en þorni síðan þegar styttir upp og sveitirnar hafa tæmst af fólki.“

Á árunum 1986-2017 var flutningsjöfnuður Akureyrar gagnvart höfuðborgarsvæðinu raunar neikvæður en flutningsjöfnuðurinn gagnvart öðrum byggðarlögum á Norðurlandi var jákvæður. Með öðrum orðum dró Akureyri til sín fólk frá nærumhverfinu en sendi fólk til höfuðborgarsvæðisins. Fyrir vikið var flutningsjöfnuðurinn í heild nánast í jafnvægi og öll fólksfjölgun skýrðist af fæðingum umfram dauðsföll. Akureyri virtist þó ekki draga til sín íbúa dreifbýlli samfélaga sem annars hefðu verið heima heldur fyrst og fremst ná til sín hluta af þeim straumi sem stefndi til þéttbýlli svæða og annars hefðu farið til höfuðborgarsvæðisins.

Næsta mynd sýnir umtalsverðar breytingar á vægi flutninga innan Norðurlands eystra, milli Akureyrar og höfuðborgarsvæðisins og annarra landshluta, og milli Akureyrar og annarra landa. Sem fyrr sýna daufu óreglulegu línurnar sýna sveiflur milli ára en dökku beinu línurnar sýna þróunina 1991-2024.

Rauða línan sýnir að flutningsjöfnuðurinn milli Akureyrar og annarra byggðarlaga á Norðurlandi eystra (aðfluttir til Akureyrar frá þeim byggðarlögum að frádregnum brottfluttum frá Akureyri til þeirra) hefur jafnast umtalsvert. Ef hægt væri að brjóta gögnin niður nánar er líklegt að þetta skýrist að hluta til af flutningi fólks frá Akureyri til aðliggjandi sveitarfélaga í Eyjafjarðarsveit, Hörgársveit og Svalbarðsstrandarhreppi.

Fjólubláa línan sýnir að flutningsjöfnuður Akureyrar gagnvart höfuðborgarsvæðinu og öðrum landshlutum utan Norðausturlands hefur farið frá því að vera umtalsvert neikvæður yfir í að vera jákvæður síðustu árin. Loks sýnir græna línan að flutningsjöfnuður Akureyrar gagnvart öðrum löndum hefur farið frá nánast jöfnuði yfir í að vera umtalsvert jákvæður.

Til að setja þessar niðurstöður í samhengi hagnaðist Akureyri þannig á fimm ára tímabili 1991-1995 um 349 íbúa frá öðrum byggðarlögum á Norðurlandi eystra en tapaði 321 til höfuðborgarsvæðisins og annarra landshluta og tapaði 67 íbúum til útlanda. Flutningsjöfnuður Akureyrar á þessum fimm árum var því lítið eitt óhagstæður um 39 íbúa. Á fimm ára tímabili 2020-2024 hagnaðist Akureyri hins vegar aðeins um 67 íbúa frá öðrum byggðarlögum á Norðurlandi eystra en hagnaðist um 436 íbúa frá höfuðborgarsvæðinu og öðrum landshlutum og 444 íbúa frá öðrum löndum. Flutningsjöfnuður Akureyrar á þessum fimm árum var því hagstæður um 947 íbúa.

Þessar niðurstöður sýna að vöxtur Akureyrar hefur í rúmlega heila öld verið jafn og þéttur en helstu vaxtarþættirnir hafa breyst. Vöxturinn var lengi vel drifinn áfram af náttúrulegri fólksfjölgun og aðflutningi fólks frá öðrum samfélögum á Norðurlandi eystra en er nú fyrst og fremst vegna aðflutnings fólks frá útlöndum, höfuðborgarsvæðinu og öðrum landshlutum.

Framtíðarþróun mannfjöldans á Akureyri mun umfram allt ráðast af búsetukostum og aðdráttarafli hennar. Erlendar rannsóknir hafa sýnt að smáborgir með 20-50 þúsund íbúa sameina ólíka kosti borga og dreifbýlis og draga til sín bæði íbúa dreifbýlis í leit að meira spennandi borgarlífi og íbúa stærri borga í leit að meira afslappaðra dreifbýlislífi. Búsetuánægja í slíkum smáborgum er gjarnan meiri en í öðrum tegundum byggðarlaga og fólksfjölgun meiri en í stærri borgum sem standa frammi fyrir áskorunum svimandi húsnæðisverðs, tímafrekra samgangna, erfiðra félagslegra vandamála og neikvæðra umhverfisáhrifa.

Í stuttu máli mun framtíð Akureyrar ráðast af því hversu vel Akureyringar taka á móti aðkomufólki og hversu auðvelt það er að festa þar rætur. Goðsögnin um að Akureyringar séu „lokaðir og taki illa á móti aðkomufólki“ getur þannig orðið helsta hindrunin í vexti og viðgangi smáborgarinnar í hinu bjarta norðri.

Þóroddur Bjarnason er prófessor.

Greinin birtist fyrst á vefsíðu hans, landsbyggdalatte.substack.com