Hvað gæti ESB gert fyrir Norðurland?

Norðurland er fjölbreyttasta svæði landsins utan höfuðborgarsvæðisins. Akureyri er öflug menningar- og þjónustumiðstöð. Eyjafjörður og Skagafjörður eru meðal bestu landbúnaðarsvæða landsins. Dalvík, Siglufjörður og Húsavík byggja á sjávarútvegi og ferðaþjónustu. Og víða á svæðinu er verið að þróa orkuverkefni og nýsköpun.

En Norðurland á líka í vanda. Fólki fækkar í smærri byggðarlögum. Samgöngur eru erfiðar á vetrum, Öxnadalur, Ólafsfjarðarvegur, Siglufjarðarvegur. Heilbrigðisþjónusta er á undanhaldi utan Akureyrar. Og þrátt fyrir styrkleika svæðisins er efnahagslegur munur á milli Norðurlands og höfuðborgarsvæðisins enn mikill.

Þann 29. ágúst greiðum við atkvæði um hvort hefja eigi viðræður við Evrópusambandið. Umræðan hefur að mestu snúist um Reykjavík. En hvað þýðir þetta fyrir Norðurland?

Byggðasjóðir: Sjóðir sem EES hefur ekki

ESB ver um 392 milljörðum evra á sjö ára tímabili í byggðaþróun, sérstaklega á jaðarsvæðum og svæðum sem glíma við fólksfækkun. Þetta eru peningar sem EES-samningurinn veitir okkur ENGAN aðgang að.

Norður-Finnland, Lappland, og Norður-Svíþjóð (Norrland) eru svæði sem líkjast Norðurlandi að hluta: blöndu af sterkum svæðismiðstöðvum (eins og Oulu í Finnlandi eða Umeå í Svíþjóð) og dreifðu landbúnaðar- og sjávarútvegshéraði í kring. Bæði svæðin hafa fengið milljarða evra í ESB-styrki, ekki bara til dreifbýlis, heldur líka til háskóla, rannsókna og nýsköpunar í svæðismiðstöðvunum.

Oulu í Finnlandi er gott dæmi: Bær af svipaðri stærð og Akureyri sem hefur nýtt ESB-styrki til að byggja upp tæknigeira og rannsóknir. Háskólinn í Oulu er nú meðal fremstu rannsóknaháskóla Norðurlanda, að hluta til vegna Horizon Europe og ESB-rannsóknasjóða.

Landbúnaður: CAP-styrkir

Norðurland er landbúnaðarsvæði, Skagafjörður og Eyjafjörður eru meðal mikilvægustu landbúnaðarhéraða landsins. Í dag fá íslenskir bændur styrki frá íslenska ríkinu. Með ESB-aðild myndu þeir einnig fá aðgang að Common Agricultural Policy (CAP), stærsta landbúnaðarstyrkjakerfi heims.

CAP greiðir bændum bæði beinar greiðslur (per hektara/per dýr) og styrki til sjálfbærrar framleiðslu, lífræns landbúnaðar, og dreifbýlisþróunar. Finnskir og sænskir bændur á norðlægum slóðum fá sérstaka viðbótarstyrki vegna erfiðra skilyrða (Arctic/Northern aid). Íslenskir bændur myndu að öllum líkindum falla undir sömu skilgreiningu.

Þetta þýðir ekki að íslenskur landbúnaður yrði „opnaður" fyrir innflutningi að næturþeli. Viðræður myndu fjalla um aðlögunartímabil, undanþágur og séríslenskar aðstæður, rétt eins og Finnland og Svíþjóð sömdu um 1995.

Sjávarútvegur: Dalvík, Siglufjörður, Húsavík

Sjávarútvegurinn er lífæð margra byggðarlaga á Norðurlandi. Áhyggjur af Common Fisheries Policy (CFP) eru skiljanlegur. En nokkur atriði:

ESB-aðild myndi gefa íslenskum sjávarútvegi beinan aðgang að stærsta sjávarútvegsmarkaði í heimi, án tolla og milliliða. EMFAF-sjóður ESB veitir styrki til smábátaútgerðar, strandveiða og hafrannsókna sem íslenskir sjómenn fá ekki aðgang að í dag.

Viðræður þýða ekki að við samþykkjum CFP eins og hún er. Viðræður þýða að við semjum um undanþágur. Ef samningurinn hentar ekki, höfnum við honum í seinni þjóðaratkvæðagreiðslunni. Enginn er að biðja Norðlendinga um að samþykkja eitthvað í blindni.

Ferðaþjónusta: Húsavík, Mývatn, Ásbyrgi

Norðurland er eitt vinsælasta ferðamannasvæði Íslands. Húsavík er „hvalaborgin," Mývatn dregur að sér hundruð þúsunda gesta, Ásbyrgi og Dettifoss eru meðal vinsælustu náttúrustaða landsins.

ESB styrkir ferðaþjónustu í dreifbýli í gegnum LEADER-áætlunina og byggðasjóði. LEADER er sérstaklega hönnuð fyrir dreifbýlisþróun, staðbundnir aðgerðahópar ákveða sjálfir hvernig fjármununum er varið. Þetta er ekki Brussel sem segir Norðlendingum hvað á að gera. Þetta eru Norðlendingar sjálfir sem fá fjármagn til verkefna sinna.

Háskólinn á Akureyri og rannsóknir

Háskólinn á Akureyri (HA) er mikilvæg stofnun fyrir allt Norðurland. Með ESB-aðild myndi HA fá beinan aðgang að Horizon Europe, stærsta rannsóknasjóði heims (95,5 milljarðar evra). Ísland á þegar aðgang í gegnum EES, en sem fullgildur ESB-aðili myndi HA geta tekið þátt í samstarfsverkefnum á jafnréttisgrundvelli og sótt um styrki sem eru nú takmarkaðir við aðildarríki.

Oulu í Finnlandi sýnir hvað er mögulegt: Háskóli á norðlægum slóðum sem hefur nýtt ESB-rannsóknasjóði til að verða leiðandi í tækni og heilbrigðisvísindum. HA gæti farið svipaða leið.

Samgöngur og innviðir

Öxnadalur lokar reglulega á vetrum. Ólafsfjarðarvegur og Siglufjarðarvegur eru erfiðir. Flugsamgöngur við Akureyri eru háðar veðri.

ESB fjármagnar samgönguinnviði á jaðarsvæðum í gegnum TEN-T og Connecting Europe Facility, sem eru styrkir, ekki lán. Á Íslandi hefur ríkisstjórnin þurft að velja á milli samgönguframkvæmda vegna fjárskorts. ESB-styrkir myndu bæta í, ekki koma í stað.

Hvað þýðir „Nei" fyrir Norðurland?

Nei þýðir að fátt eitt breytist. EES-samningur sem gefur markaðsaðgang en enga byggðasjóði, enga CAP-styrki, engan LEADER. Ríkisstjórn sem þarf að velja á milli framkvæmda. Fólksfækkun í smærri byggðarlögum sem heldur áfram. Og loforð um „ábyrga hagstjórn" sem hafa ekki skilað árangri í áratugi.

Ég segi ekki að ESB-aðild leysi öll vandamál Norðurlands. En ég segi að viðræður myndu sýna okkur hvað er í boði, fyrir Akureyri, fyrir Skagafjörð, fyrir Húsavík, fyrir Dalvík. Og ef það sem er í boði hentar ekki, þá segjum við nei í seinni atkvæðagreiðslunni.

Spurningin er einföld: Eigum við að minnsta kosti að sjá hvað er í boði? Eða eigum við að segja nei án þess að vita?

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og rekur Verðbólguvaktina (verdbolga.net)