Hvað felst í því að halda áfram aðildarviðræðum?

Þegar rætt er um að halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið er iðulega látið líta út sem hefja eigi samtal frá grunni. Mikilvægt er að muna að fyrri viðræður stóðu í heilt kjörtímabil og því verður ekki litið fram hjá þeim grunni sem þá var lagður.

Í upphafi síðasta ferlis, um mitt árið 2010, var á ríkjaráðstefnu ESB og Íslands samþykkt formlegt skjal sem ber yfirskriftina „Samningsrammi“. Það er eins konar handbók um þær reglur sem gilda um ferlið. Þar er meðal annars kveðið á um hvernig viðræðurnar fara fram og á hvaða forsendum ákvarðanir eru teknar.

Í skjalinu kom skýrt fram að aðild felur í sér að umsóknarríki taki upp og framfylgi regluverki Evrópusambandsins eins og það er á hverjum tíma og samþykki það. Með þessu er lagður grunnur að því að löggjöf og stjórnsýsla landsins verði samræmd gildandi regluverki ESB. Hægt er að semja um tímabundnar aðlögunarráðstafanir, en ekki um varanleg frávik frá meginreglum. Þetta er grundvallaratriði og rauður þráður í viðræðum ESB við öll ríki sem leita eftir aðild að sambandinu.

Samningsramminn frá 2010

Þegar framkvæmdastjórn ESB mat stöðu Íslands árið 2010 kom fram að landið nyti ákveðins forskots vegna EES-samningsins. Á mörgum sviðum innri markaðarins var löggjöf þegar samræmd. Á öðrum sviðum var staðan flóknari. Í sjávarútvegi var til dæmis bent á að þótt markmið íslenskrar fiskveiðistjórnunar væru að ýmsu leyti sambærileg, væru sumar reglur verulega frábrugðnar regluverki sambandsins. Þá var einnig bent á að takmarkanir á erlendu eignarhaldi í sjávarútvegi væru ekki í samræmi við reglur um staðfesturétt og frjálst flæði fjármagns innan ESB.

Í landbúnaði var vísað til þess að stuðningskerfi og skipulag byggðust á öðrum forsendum en sameiginleg landbúnaðarstefna ESB. Einnig var skýrt tekið fram að stjórnsýsla málaflokksins samræmdist ekki að fullu reglum og stjórnsýslukerfi sambandsins.

Þetta sýnir að aðildarferlið snýst ekki eingöngu um einstaka hagsmuni heldur um heildarskipan reglna. Áður en ákvörðun er tekin um að opna viðræður um einstaka samningskafla þarf að liggja fyrir hvernig tryggt verði að landslög og stjórnsýsla samræmist kröfum sambandsins. Þetta felur ekki aðeins í sér áætlun um nauðsynlegar lagabreytingar heldur einnig uppbyggingu á getu stjórnkerfisins til að framfylgja löggjöfinni í framkvæmd.

Ef ákveðið yrði að hefja viðræður á ný væri því ekki verið að byrja frá grunni. Fyrir liggur hvernig staða Íslands var metin og hvar talin var þörf á frekari aðlögun. Vissulega kann löggjöf beggja aðila að hafa breyst á þeim tíma sem liðinn er, en það breytir ekki þeirri staðreynd að við þekkjum nú þegar hvaða málaflokkar reyndust flóknastir í fyrra viðræðuferli.

Umræðan í dag snýst því ekki aðeins um það hvort hefja eigi viðræður, heldur einnig um hvaða breytingar slíkt myndi kalla á – í löggjöf, stjórnsýslu og skipulagi samfélagsins – til að unnt sé að halda áfram þar sem síðast strandaði.

Það er eðlileg krafa að áður en ákvörðun er tekin um að hefja viðræður liggi fyrir skýr og opin umræða um hvaða breytingar það kallar á. Þeir sem ætla að leiða slíkt ferli þurfa að svara því beint hvernig þeir hyggjast leysa þau álitaefni sem áður stöðvuðu framgang viðræðnanna.

Erna Bjarnadóttir er hagfræðingur