ESB‑umræðan: Ótti, staðreyndir og upplýst ákvörðun

Umræða um aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur tekið verulega við sér á ný í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst nk.

Atkvæðagreiðslan snýst þó ekki um að ganga í Evrópusambandið, heldur einungis um hvort endurvekja skuli formlegar aðildarviðræður.

Komi til samþykkis verður síðar haldin sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem kjósendur munu taka endanlega afstöðu til þess hvort Ísland eigi að ganga í ESB eða ekki.

Óöryggi og óvissa

Margir upplifa óöryggi, óvissu og jafnvel hræðslu í tengslum við þessa umræðu. Slíkar tilfinningar spretta oft af skorti á aðgengilegum og hlutlausum upplýsingum. Þegar upplýsingarnar eru af skornum skammti er eðlilegt að tómarúmið fyllist af misskilningi, rangfærslum og pólitískum hræðsluáróðri. Þetta á sérstaklega við um málefni sem tengjast sterkum tilfinningalegum gildum, eins og þjóðarímynd, fullveldi og sameiginlegum auðlindum okkar allra.

Óöryggið og óvissan sem nú einkennir umræðuna hefur margskonar birtingarmynd og snýst ekki um eitt afmarkað atriði, heldur samanstendur hún af samspili nokkurra þátta, svo sem:

•  breytingum og aukinni óvissu í öryggismálum á alþjóðavettvangi,
•  hugmyndum um þjóðarímynd og fullveldi,
•  efnahagslegum áskorunum og áhyggjum,
•  skorti á skýrum, hlutlausum og aðgengilegum upplýsingum.

Kerfisbreytingarhræðslan

Ríki eru almennt varfærin gagnvart breytingum á kerfum sem hafa þjónað þeim lengi, hvort sem um er að ræða gjaldmiðil, stjórnsýslu eða regluverk. Slík „kerfisbreytingarhræðsla“ er vel þekkt og á oft rætur í óljósri mynd af því í hverju breyting muni felast og hvernig ný framtíð muni líta út. Því skipta skýrar og áreiðanlegar upplýsingar miklu máli.

Hvað með fiskveiðar?

Fiskveiðar eru án efa stærsta einstaka málið í ESB‑umræðunni á Íslandi. Þær eru rótgróinn hluti af þjóðarímynd og sjálfsmynd Íslendinga og því er skiljanlegt að hugmynd um að „missa fulla stjórn“ kalli fram sterkar tilfinningar.

Evrópski fréttamiðillinn Euractiv, hefur m.a. bent á að aðildarviðræður Íslands myndu þurfa að taka mið af „sérstöðu Íslands sem norðurslóðaþjóð“ og að fiskveiðar yrðu óhjákvæmilega erfiður og umfangsmikill samningsliður í ferlinu.

Í MoU‑samstarfsáætlun ESB og Íslands frá 2025 kemur fram að ESB telji stjórnun deilistofna á Norðaustur‑Atlantshafi krefjast sérstakrar lausnarmiðaðrar nálgunar og reglubundins samráðs við Ísland. Þar er jafnframt lögð áhersla á að þróa „heildstætt samkomulag um deilistofna“. Þetta endurspeglar að ESB viðurkennir að Norður- Atlandshafssvæðið og fiskistjórnun þar krefjist sértæks samningsramma.

Hvað með landbúnaðinn?

Landbúnaðurinn er, líkt og sjávarútvegurinn, málefni sem snertir djúpstæð tilfinningagildi hjá mörgum Íslendingum. Hann er tengdur sjálfsmynd landsins, byggðamálum, matvælaöryggi og sögu þjóðarinnar. Því er skiljanlegt að hugmyndir um hugsanlegar breytingar á tollavernd, niðurfellingu innflutningstakmarkana eða breytingar á stuðningskerfi framkalli óöryggi og óvissu.

Landbúnaður á Íslandi er lítill í umfangi og býr við rekstrarskilyrði sem mótast af veðurfari og landfræðilegum aðstæðum sem eru ólíkar því sem tíðkast í mörgum löndum meginlands Evrópu.

Sameiginlega landbúnaðarstefna ESB (CAP) býður þó upp á sérstök úrræði fyrir svæði sem búa við erfið landbúnaðarsvæði, þar á meðal norðlæg svæði, dreifðar byggðir og eyjasamfélög. Slík úrræði hafa verið nýtt af ríkjum á borð við Finnland, Kýpur og Möltu eftir að þau gengu í ESB.

Gera má ráð fyrir að aðild Íslands að ESB komi til með að hafa í för með sér kerfisbreytingar í íslenskum landbúnaði, þar sem stuðningskerfi, framleiðslufyrirkomulag og markaðsumgjörð yrðu aðlöguð að regluverki Sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar (CAP). Slíkar breytingar gætu varðað bæði fjárhagslega hvata, stjórnsýslulega framkvæmd og stefnumótandi forgangsröðun í landbúnaði. Á þessu stigi er þó erfitt að segja til um hvaða áhrif aðild getur haft, ljóst er þó að kostir, áskoranir og gallar verða metnir ef ákveðið verður að hefja formlegar viðræður.

EES-samningurinn: Ísland innleiðir stóran hluta regluverks ESB sem snertir innri markaðinn

Staðan í dag er sú að:

• Ísland hefur þegar innleitt stóran hluta regluverks ESB sem snertir innri markað í gegnum EES-samninginn, svo sem reglur um frjálsa vöruflutninga, þjónustu, fjármagn og fólk.
• Það sem við höfum ekki er atkvæðisrétt þegar reglur eru mótaðar.

Með aðild fengi Ísland aukna aðkomu, áhrif og rödd í þeirri löggjafarvinnu. Hún myndi færa okkur meiri áhrif við mótun regluverks, í stað þess að vera eingöngu móttakandi þess.

Fullveldi: ekki skert, heldur samnýtt í samstarfi ríkja

Umræðan um að „gefa upp fullveldi“ og hvort það sé heimilt samkvæmt stjórnarskrá hefur verið áberandi. Mikilvægt er að hafa í huga að ESB er ekki ríki, heldur samstarf fullvalda ríkja sem deila lagasetningu á fyrirfram afmörkuðum sviðum.

Fullveldi hverfur því ekki, heldur deilist það, líkt og í samstarfi á borð við NATO og EES, þar sem ríki taka sameiginlegar ákvarðanir á afmörkuðum sviðum án þess að missa grundvallarþætti fullveldis síns.

Af hverju er málið aftur á dagskrá núna?

Heimsmyndin hefur breyst.

Undanfarna mánuði hefur heimsmyndin tekið breytingum mun hraðar en flestir hefðu getað ímyndað sér. Ísland stendur nú frammi fyrir flóknari og margþættari áskorunum en áður hafa þekkst. Því þarf þjóðin að horfast í augu við og taka afstöðu til nýrra spurninga sem varða meðal annars:

• öryggi og ógnir í óstöðugum heimi,
• nýja stöðu Evrópu í alheimsmálum,
• efnahagslegan stöðugleika,
• ásamt spurningum um áhrif, framtíðarstöðu Íslands í Evrópu.

29. ágúst nk. verður kosið um hvort hefja skuli aðildarviðræður við ESB

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst nk. snýst ekki um aðild Íslands að Evrópusambandinu, heldur um hvort endurvekja skuli aðildarviðræður. Verði tillagan samþykkt hefst formlegt samningsferli og verður endanleg afstaða til aðildar tekin í sérstakri þjóðaratkvæðagreiðslu síðar.

Halla María Sveinbjörnsdóttir situr í stjórn fyrir Viðreisn á Akureyri