Bæjarstjórnar-klúður í húsnæðismálum

Hinn 24. febrúar sl. var boðað til fundar um húsnæðismál á Akureyri og nágrenni. Helsta stórmenni málaflokksins mætti auðvitað, ráðherra og bæjarstjóri og forstjóri og sérfræðingar Húsnæðis og mannvirkja og Skipulagsstofnunar. Á fundinum gerði bæjarstjórinn, nokkuð kotroskin, grein fyrir afrekum og áætlunum um húsnæðismál – og einnig var farið yfir þróun íbúasamsetningar.

Í stystu máli;

• Íbúafjölgun er stöðug sl. áratug.
• Barnafjölskyldum fækkar hlutfallslega og börnum fækkar á Akureyri.
• Elstu borgurum fjölgar hins vegar langt umfram hlutfall annarra aldurshópa og umfram landsmeðaltal.
• Viðvarandi skortur er á íbúðum og markaðsverð nýbygginga hátt – og hefur hækkað langt umfram raunverulegan byggingarkostnað eins og byggingarvísitalan mælir.
• Nýjar íbúðir sem teknar hafa verið í notkun 2021-2025 eru næstum því helmingi of fáar til að geta mætt fólksfjölgun.

Ekki var sérstaklega rýnt í það hvers konar íbúðir hafi verið að koma inn á markaðinn - né heldur hvaða kaupendur eru virkastir á þessum markaði þótt við blasi að elsti kaupendahópurinn sé fyrirferðarmestur. Skömmtunarkerfi verkalýðshreyfingarinnar í gegn um Bjarg er eins og dropi í hafið og félagslega mjög neikvæð aðgreining sem felst í að hópa saman í fjölbýli og kjarna á grundvelli veikleika – þótt vissulega sé ástæða til að fagna með þeim fáu sem þar hafa fengið inni síðustu missiri.

Augljóst er almennum bæjarbúum að sú áhersla sem verið hefur á „miðbæjaríbúðir“ af dýrum gerðum – mætir ekki sérstaklega þörfum unga fólksins og alls ekki þeirra sem standa höllum fæti eftir áföll á vinnumarkaði eða slasaða úr fjármálahremmingum síðustu áratuga. Það vekur því ákveðna furðu að bæjarstjórn skuli nú leggja upp „með meira af því sama - sem ekki er að skila jákvæðri þróun“ – og leggja fram húsnæðisáætlun sem er frekar eins og óskalisti heldur en virkt og íhlutandi plan.

Áherslur fráfarandi bæjarstjórnar munu alls ekki að skapa efirsóknarvert jafnvægi í íbúaþróun – og þess vegna er mjög brýnt að skipt verði um áherslur.

Breytt stefna

Breytt stefna þarf að innihalda eftirfarandi;

• Hagkvæmar og hóflegar íbúðabyggingar – fyrir þá hópa sem hafa verið útilokaðir af okurmarkaði síðustu 8 árin. Til þess þarf að úthluta lóðum til neytenda sjálfra og félaga í þeirra þágu sem rekin eru án hagnaðarkröfu.
• Mjög mikilvægt er að setja ákveðnari girðingar gegn íbúðahamstri, svörtu leiguharki og því að íbúðum sé breytt í frítímahreiður ríkra og fjarbúandi - í þeim hverfum sem skipulögð eru fyrir íbúðabyggð.
• Taka þarf til baka heimildir stéttarfélaga til að leggja tugi eða hundruð íbúða í eyði – innan grunnskólanándar og á bestu þjónustusvæðum.
• Mjög brýnt er að byggðar verði leigu og búseturéttaríbúðir í forgang fyrir hópinn 60+ - og að slíkar íbúðir verði af breiðari gerðum en almennar íbúðir. Þar vantar öríbúðir t.d. (24-35 fm) fyrir einstaklinga og „samlokuíbúðir“ fyrir fólk sem velur að deila heimili þótt menn deili ekki rúmi.
• Einnig væri áhugavert að sjá byggðar upp fjölskylduíbúðir þar sem gert væri ráð fyrir sveigjanlegri nýtingu - og íbúðahluti sem leigueining, eða vinnustúdíó – eða afa/ömmuíbúð/unglingaíbúð. Þannig mætti mæti þörfum fleira fólks á sömu eða færri fermetrum.

Hálandakonseptið er til virkilegrar fyrirmyndar og á alla kanta skynsamlegt að beina frítímabyggð inn á slík svæði - - umfram það sem vel afmörkuð hótelbyggð og íbúðaþjónusta getur sinnt gestum og gistingu. Airbnb starfsemi sem rekin er í lögheimilisíbúð viðkomandi, skráð og opinberlega lögmæt og í minna en 3 mánuði á ári ætti ekki að raska byggðaþróun eða helbrigðu hverfismunstri.

„Jaðarsetning“ eldri borgara?

Síðustu áratugi hefur bókstaflega ekkert verið hugað að því að byggja íbúðir sem þjóna þörfum þess þriðjungs aldurshópsins 60+ sem ekki hefur þokkaleg eða rúm fjárráð. Það hefur hins vegar verið byggt talsvert af dýrum íbúðum – sem nýtt hafa forgang í lóðaúthlutun og merkingu í skipulagi. Nú er verðbólga slíkra íbúða sem tekur þátt í að halda uppi yfirverði á markaði. Það er mat undirritaðs að hagfelldast sé fyrir alla og einkum eldri borgara að geta búið og lifað innan um jafningja sína og jafnoka - - og notið samfélags - án þess að fólk sé flokkað eftir eignum og tekjum við starfslok.

Illu heilli rústuðu fyrrverandi ríkisstjórnir frá 2013-2024 nær öllum möguleikum sjálfstæðra íbúðafélaga til fjármögnunar og allir sjá hvílíka vanrækslu veikustu eldri borgararnir búa við þessu missirin þar sem bið eftir plássi á hjúkrunarheimili mælist í árum (sem fæstir eiga þá afgang af).

• Mikilvægt er að breyta lögum um húsnæðissamvinnufélög og byggingarsamvinnufélög / sjálfseignarfélög þannig að unnt verði að beita slíkum samtökum til að tryggja nokkur þúsund leigu- og búseturéttaríbúðir á næstu 5 árum. Jafnhliða þarf að fjármagna slíka uppbyggingu og þá blasir við að „skyldusparnaður á sjóðasöfnun lífeyrissjóðanna“ – sem ríkið mundi síðan endurlána (með málamyndaálagi) til almannaþjónustufélaga á íbúðamarkaði er málefnaleg tillaga á þessu stigi og amk. til að leysa brýnasta vandann.
• Jafnframt er mikilvægt að skylda sveitarfélög til að láta almannaþjónustufélögum sem byggja og reka íbúðir – í té lóðir fyrir sannvirði og með ívilnandi greiðslukjörum - gegn því að útilokað verði að taka prívat-hagnað út úr slíkum forgangi.
• Mjög brýnt er að það byggist upp íbúðaklasar í forgang 60+ – þar sem auðvelt er að bjóða upp á samveru og óskipulögð samskipti og koma inn þjónustu þar sem íbúar ráða sjálfir umgjörðinni með hóflegum stuðningi hins opinbera. Miðað við þróun tækni og heilbrigðisþjónustu er ástæða til að setja markmið um að langflestir eldri borgarar – búi á eigin heimili en fái til þess stuðning, þjónustu og öryggisvöktun - og verði ekki vistaðir á hjúkrunarheimili nema önnur úrræði hafi talist fullreynd. Eins og málin hafa þróast eru þessi „önnur úrræði“ hreint ekki til og teljast til þeirra „innviðaskulda“ sem eru mínum kynslóðahópi (70-80 ára) til hvað mestrar skammar.

Miðað við að hlutfall borgara 60+ sé vaxandi hér á Akureyri - þá hljómar það meira en ankanalega að tala um að þeim sé ætlandi svæði í útjaðri bæjarins - sunnan við Jaðar og neðan Naustaborga. Þetta tal er að mati undirritaðs meðvituð tilraun til að drepa brýnum forgangsmálum okkar eldri borgara á dreif. Það á ekki að „Jaðarsetja“ eldri borgara á Akureyri - þvert á móti verður að gera ráð fyrir að flest hverfi verði meira og minna þversnið allra kynslóðahópa - og þess vegna verður að koma til virk og íhlutandi skipulagsstefna bæjarstjórnar Akureyrar. Þar sem kerfisbundið verður tryggt að alls konar eldri borgarar og barnafólk komist fyrir. Það þarf að gilda um Tjaldsvæðisreitinn og líka um Íþróttavöllinn þegar þar að kemur; - „hæstbjóðendur“ – eiga ekki einir að fá að móta þá Akureyri sem við skilum framtíðinni.

Benedikt Sigurðarson er eftirlaunamaður á Akureyri og enn með framtíðardrauma.