Af styttingu akleiðar milli Reykjavíkur og Akureyrar um 20 km

Lengi hefur legið fyrir að stytta má akleiðinni milli Reykjavíkur og Akureyrar um allt að 20 km með gerð nýs um 17 km vegar svonefnda Húnavallaleið sunnan Blönduóss í Húnabyggð, sem stytti leið um 14 km, og nýs um 14 km vegar svonefnda Vindheimaleið sunnan Varmahlíðar í Skagafirði sem stytti leið um allt að 6 km.

Sjá þessar leiðir á kortinu hér að neðan.

Einkennilegt má teljast hvað lítil umræða hefur farið fram um þessar miklu mögulegu samgöngubætur og því líkast sem um eitthvert feimnismál sé að ræða. Skal hér reynt að draga fram meintan ávinning af gerð vega þessar leiðir, leiðir til að fá þá gerða og stöðu málsins í stjórnkerfinu.

Ávinningur

Helstu kosti við gerð vega þessar leiðir má telja þessa: Stytting akleiðar um samtals 20 km, umtalsvert aukið umferðaröryggi, innáaksturleiðum fækkar, umferð sem nú er beint um þéttbýli en á ekki þangað erindi færi síður þar um, áætlaður tímasparnaður vegfarenda yrði að jafnaði um 15 mínútur, minna slit á vegum og ökutækjum, orkuþörf minnkar og draga ætti úr útblæstri og mengun, samkeppnishæfni og hreyfanleiki eykst og ferða- og flutningskostnaður lækkar. Aukið öryggi felst einnig í því að nýjar, traustar akleiðir bætast við þær sem fyrir eru ef ein leið teppist.

Uppgefin vegalengd á vef Vegagerðarinnar milli Reykjavíkur og Akureyrar er 388 km. Með nýjum vegum styttist hún í um 368 km eða um 5% og ætti að ná niður fyrir 360 km með tilkomu Sundabrautar. Þá leiddi þetta til þess að 30 km eða um 8% leiðarinnar yrði lögð nýjum vegum sem gerðir yrðu samkvæmt nýjustu kröfum og stöðlum um öryggi og þægindi.

Kostnaður, arðsemi o.fl.

Nýlegt gróft mat Vegagerðarinnar á kostnaði við gerð vega þessar leiðir samkvæmt því sem greinir í bréfi hennar til Samgöngufélagins, frá 16. febrúar sl. (þar sem er raunar að finna ýmsar fróðlegar upplýsingar um ástæður þess að ekki hefur verið ráðist í gerð þessara vega), er sem hér segir:

„Húnavallaleið
Samkvæmt frumdrögum að Húnavallaleið frá 2013 er um að ræða um 17 km langan nýjan veg og nýjar brýr á Fremri-Laxá og Blöndu. 30 m brú á Fremri Laxá og 140 m brú á Blöndu. Uppreiknuð áætlun frá 2013 stendur í um 5.100 m.kr. í dag en taka þarf með fyrirvara um forsendur.

Vindheimaleið
Vindheimaleið felst í um 14 km löngum vegi ásamt nýrri 180 -190 m langri brú á Héraðsvötn og 25 -30 m langri brú á Svartá. Það var ekki búið að vinna þá leið jafnlangt og Húnavallaleið á sínum tíma. Uppreiknaðar áætlanir frá 2012 standa í um 4.700 m.kr. í dag og þarf að taka með fyrirvara um forsendur.

Í áætlunum sem gefnar eru upp í samgönguáætlun eru verkefni á skilgreiningastigi gefin upp með óvissubili -30 til + 70% og ber að skoða þessar kostnaðartölur með þær forsendur í huga.“

Að beiðni Samgöngufélagsins var unnið sérstakt mat á umferðaröryggi fyrir þessa mögulegu vegi af Verkfræðistofunni Verkís og þeim skilað nú í desember. Eru niðurstöður þeirra að núverandi vegir uppfylli ekkert þeirra þriggja viðmiða sem almennt er stuðst við við mat á umferðaröryggi en hinir nýju vegir öll viðmið. Sjá hlekki á mötin hér að neðan.

Af framangreindu má ráða að mikill ávinningur ætti að nást af gerð nýrra vega og telst almenn arðsemi þeirra, ekki síst samfélagsleg arðsemi og raunar að hluta fjárhagsleg arðsemi, það mikil að gerð a.m.k. vegar um Húnavallaleið mætti líklega fjármagna að mestu eða öllu leyti með gjöldum af þeim sem um veginn færu en sennilega þyrfti að koma til eitthvert framlag úr ríkissjóði fyrir gerð Vindheimaleiðar. Vel mætti þó skoða að gerð beggja veganna yrði unnin og fjármögnuð sem ein framkvæmd og í einu útboði. Ætti þetta að geta orðið tilvalið verkefni fyrir væntanlegt innviðafélag en mjög vænlegt sýnist að leggja þessa vegi í einkaframkvæmd til að flýta gerð þeirra og innheimta á móti gjöld af þeim sem um þá færu.

Í þessu sambandi má hafa í hug að ef þetta fyrirkomulag yrði viðhaft má fá endurgreiddan 24% virðisaukaskatt (vsk.) af öllum kostnaði en á móti greiðist 11% vsk.af veggjaldinu. Ef samtals heildarkostnaður við gerð beggja veganna yrði 10 milljarðar kr. yrði kostnaður án vsk. rétt rúmir 8 milljarðar kr. Ef gert yrði ráð fyrir að um 1.000 ökutæki færu þessar leiðir að meðaltali á dag (meðaldagsumferð á ári er 1.500 ökutæki) og af hverju ökutæki yrður greiddar að meðaltali 1.000 kr. án vsk. (110 kr. ) gera það um 365 m.kr. á ári. Í þessu dæmi er gert ráð fyrir að framkvæmdaaðili greiddi aðeins stofnkostnað, ekki viðhald og þjónustu).

Þótt e.t.v. leiði það til eitthvað aukins kostnaðar frá framangreindum áætlunum má telja líklegt að nýir vegir þessar leiðir yrðu nokkru breiðari en þeir vegir sem nú þarf að aka og á köflum standast vart kröfur um lágmarksbreidd. Mætti einnig mögulega skoða kosti þess að nýir vegir yrðu, a.m.k. að einhverju leyti, lagðir malbiki en ekki klæðningu með tilheyrandi hættu á blæðingum og meiri viðhaldsþörf. Þá kæmi væntanlega til skoðunar að hinir nýju vegir yrðu með framúrakstursakreinum. Allt væri þetta þó undir því komið að hagstæð tilboð fengjust í gerð veganna.

Áhrif á Blönduós og Varmahlíð

Akleiðir sem beina umferð fram hjá Blönduósi og Varmahlíð mun án efa hafa talsverð áhrif á samfélögin þar en vel ætti að vera unnt að milda neikvæð áhrif með ýmsu móti og ætti væntanlegt veggjald að hafa einhver áhrif á beina umferð áfram um þessa staði auk þess sem jákvætt má teljast að draga úr óþarfa umferð stórra og smárra ökutækja um þessa staði. Þá má minna á að á þessa staði verður áfram komist óhindrað hér eftir sem hingað til; þetta snýst um þá sem eru á ferð en ekki eiga þangað sérstakt erindi.

Vantar vilja?

Jafn augljóst og það virðist að gera ráð fyrir gerð þessara vega í samgönguáætlun, sem er nauðsynlegt til að ráðast megi í gerð þeirra, og það að mestu án útgjalda úr ríkissjóði, er hvergi minnst á gerð þeirra í tillögu að samgönguáætlun 2026-2040 sem lögð var fram á Alþingi 3. desember sl. án þess að hún hafið áður verið sett í samráðsgátt eins og eðlilegt hefði mátt teljast. Raunar hafa sveitarfélögin Húnabyggð og Skagafjörður lagst gegn gerð vega þessar leiðir og hafnað að gera ráð fyrir þeim í aðalskipulagi sínu sem er í vinnslu en ef Vegagerðin metur það svo að gerð þeirra sé hagfelld og stuðli að auknu umferðaröryggi og gert er ráð fyrir þeim í samgönguáætlun er sveitarfélögunum skylt að gera ráð fyrir þeim í næsta aðalskipulagi sínu.

Við umræður á Alþingi um áætlunina 20. og 21. janúar sl. var að því er best verður séð ekkert á gerð þessarra mögulegu vega minnst áður en tillögunni var vísað til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd þingsins. Í beinu framhaldi kallaði nefndin eftir umsögnum hagaðila um áætlunina með umsagnarfresti til 9. febrúar sl. auk þess sem öllum sem það kusu var heimilt að senda umsagnir, en í þeim 148 umsögnum sem borist höfðu þegar þetta er ritað er við lauslega athugun hvergi að sjá að minnst sé á gerð þessara vega nema í umsögn Samgöngufélagins, dags. 13. febrúar sl. þar sem leitast er við að fjalla um ýmsar hliðar málsins og í umsögn Akureyrarbæjar, dags. 9. febrúar sl. þar sem segir m.a.: „Unnið verði að styttingu leiða til Akureyrar með forgangsröðun kafla um Skagafjörð og Húnavatnssýslur. Þessar aðgerðir eru mjög þjóðhagslega arðbærar og bæta flutningsleiðir, umferðaröryggi og lífsgæði íbúa á svæðinu.“

Samgöngáætlun er enn til umjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd og æskilegt og raunar brýnt að fá a.m.k. umfjöllun í væntanlegu áliti nefndarinnar, umræður í þinginu og helst atkvæðageiðslu um hvort gert skuli ráð fyrir gerð vega þessar leiðir, sem vonandi getur orðið, ef einhver von á að vera til að gera megi ráð fyrir þeim í náinni framtíð. Er sú von sett fram hér að nefndin bæti þessu inn í þá tillögu að samgönguáætlun sem hún hefur til meðferðar.

Vakin skal sérstök athygli á að í tillögu að nýrri samgönguáætlun segir að lögð skuli áhersla á kraftmiklar og arðsamar framkvæmdir um land allt sem efla umferðaröryggi, greiða fyrir umferð, stytta tengingar milli byggða og atvinnusvæða og bæta lífsgæði íbúa. Telja verður í þessu ljósi að stjórnvöld séu tæpast sjálfum sér samkvæm ef þau gera ekki ráð fyrir gerð þeirra vega sem hér um ræðir.

Einnig skal nefnt að ein meginstefna ríkisstjórnarinnar er að setja almenningshagsmuni ofar sérhagsmunum. Á það ekki við hér?

Loks skal nefnt að Samgöngufélagið stendur fyrir netkönnun á nokkrum atriðum sem varða gerð vega þessar leiðir þar sem m.a. má nálgast myndbönd þar sem líkt er eftir ferð um mögulega nýja vegi og vísað á efni tengt gerð þeirra. Eru lesendur þessarar greinar hvattir til að kynna sér könnunina, helst taka þátt í henni með því að fara inn á www.samgongur.is en umfram allt að láta sig málið varða og koma skoðunum sínum á framfæri, hverjar sem þær eru.

Jónas B. Guðmundsson býr á Ísafirði, er áhugamaður um bættar samgöngur og styttingu akleiða og er fyrirsvarsmaður Samgöngufélagsins

Hlekkir:

Umferðaröryggismat fyrir Húnavallaleið unnið af Verkís, verkfræðistofu fyrir Samgöngufélagið, des.2025.

Umferðaröryggismat fyrir Vindheimaleið, unnið af Verkís, verkfræðistofu fyrir Samgöngufélagið, des.2025.

Könnun á viðhorfum til gerð vega ofangreindar leiðir. https://samgongur.is/hunavallaleid-og-vindheimaleid-konnnun/
Í könnuninni má sjá myndbönd þar sem líkt er eftir ferð umrædda vegi.