Svifrykið – hin falda vá

Svifryksmengun hefur töluvert verið til umræðu á Akureyri. Hvað er til ráða spyrja margir sig og hvað getur bærinn gert í baráttunni við þessa örlitlu, földu vá?

Þann 11. mars síðastliðinn fór ég á afar áhugaverðan fyrirlestur um loftgæði á Akureyri hjá Yvonne Höller, prófessors við Háskólann á Akureyri. Viðburðurinn var á vegum Hjartaverndar Norðurlands og vakti mig til umhugsunar um það hversu alvarlegur heilsufarsvandi svifryksmengun getur verið.

Svifryk er ekki bara óþægindi eða ryk sem sest á bílrúður og gluggakistur. Svifrykið er alvarleg heilsuvá. Það getur aukið hættu á öndunarfærasjúkdómum, hjarta- og æðasjúkdómum og öðrum heilsufarsvanda. Það kom mér líka á óvart að heyra um tengsl svifryksmengunar við geðheilsu og líðan, þar á meðal hvernig það getur haft áhrif á kvíða, þunglyndi og einkenni sem tengjast athyglisbresti.

Svifryksmengun er þannig lýðheilsumál, ekki aðeins umhverfismál.

Svifrykið hefur áhrif á okkur öll, hvort sem við erum gangandi, hjólandi eða akandi. Það hverfur ekki þó við setjumst inn í bílinn. Þegar bílhurð er opnuð, berst mengað loft inn og lokast þar inni með okkur og blæs í gegnum miðstöðina. Þau sem ganga eða hjóla meðfram stórum umferðargötum verða þó sérstaklega fyrir áhrifum.

Svifryksmælirinn við Strandgötu gefur mikilvægar upplýsingar um stöðuna í bænum, en talið er að svifrykið sé meira nálægt stórum umferðargötum. Huga þarf sérstaklega að áhrifunum sem mengunin getur haft nærri leikskólum og skólum. Börn eru lægri í loftinu, þau eru úti að leika sér og ganga á milli staða, á meðan fullorðið fólk keyrir framhjá og þyrlar upp svifrykinu. Í því samhengi má nefna að leikskólinn Tröllaborgir er t.a.m. staðsett við hringtorg og stórar umferðargötur á meðan Klappir er við minni götu og í meiri nálægð við glerá. Þar að auki er meiri gróður í kringum Klappir.

Miðað við ráðleggingar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar eru háar mælingar á Akureyri mikið áhyggjuefni. Þess vegna þurfum við að spyrja: hvað getum við gert betur?

Á mörgum dögum geta góð ónegld vetrardekk verið fullnægjandi, jafnvel betri kostur en nagladekk, sérstaklega fyrir þau sem aka mest innanbæjar eða á helstu leiðum. Því ætti ekki að þurfa horfa aðeins til boða eða banna, heldur sem opna umræðu um valkosti, upplýsingar og hvata. Margar mögulegar lausnir er hægt að ræða og nokkrar þeirra voru einnig kynntar í fyrirlestri Yvonne Höller.

Akureyrarbær getur hvatt til minni nagladekkjanotkunar með fræðslu, samstarfi við dekkjaverkstæði eða jafnvel tímabundnum styrkjum til kaupa á góðum ónegldum vetrardekkjum. Sérstaklega mætti beina slíku að þeim sem aka aðallega innanbæjar.

Ábyrgðin má ekki aðeins liggja á einstaklingum. Bærinn þarf líka að gera sitt. Það þarf að binda ryk oftar þegar aðstæður til þess leyfa, ekki aðeins á helstu umferðargötum heldur sérstaklega í kringum leikskóla, aðra skóla og gönguleiðir barna. Alveg eins og við hreinsum snjó af götum og gangstéttum þarf að bregðast við rykinu þegar snjólaust er á veturna og svifrykið safnast upp.

Þá skiptir gróður líka máli. Tré og græn svæði geta haft jákvæð áhrif á loftgæði, auk þess að gera bæinn fallegri, skjólbetri og mannvænni. Loftgæði eiga því að vera hluti af skipulagi bæjarins, ekki aðeins viðbragð þegar mælingar fara yfir mörk.

Við getum líka öll gert eitthvað. Við getum kynnt okkur aðra valkosti en nagladekk, dregið úr óþarfa akstri, valið gönguleiðir frá mestu umferðinni þegar það er hægt og loftað út á tímum dags þegar mengun er minni. En stærstu breytingarnar þurfa að vera skipulagðar og sameiginlegar.

Svifryk er örlítið að stærð en áhrifin geta verið mikil. Þess vegna þarf Akureyrarbær að taka loftgæði alvarlega sem lýðheilsumál, ekki síst barnanna okkar vegna. Þau eiga ekki að þurfa að anda að sér mengun á leiðinni í leikskóla, skóla eða þegar þau eru út að leika. Við eigum að geta sameinað umferðaröryggi, góða vetrarþjónustu og hreinna loft. Það er ekki aðeins umhverfismál. Það er velferðarmál. Svifryk á aldrei að þurfa að fara yfir heilsuverndarmörk á Akureyri.

Að lokum kemur hér eitt gott ráð frá Yvonne sem er að lofta frekar út á kvöldin – fyrir hreinna og betra loft.

Herdís Júlía Júlíusdóttir er í 5. sæti á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í bæjarstjórnarkosningunum á Akureyri á morgun, laugardaginn 16. maí.