Húsnæðismál 60 ára+ á Akureyri 2026–2036

SEINNI HLUTI

Tilraunverkefni í samþættingu, félagsþjónustu, heilsugæslu og þjónustu við eldri borgara á Akureyri var rekið um árabil - með jákvæðum árangri að flestu leyti. Það var því verulegt áfall fyrir málaflokkinn að ráðandi stjórnmál í Bæjarstjórn Akureyrar og í ríkisstjórn á árabilinu 2013-2022 skyldu ákveða að kippa grundvelli undan áframhaldandi þróun á þessum vettvangi.

Sérstaklega er það ámælisvert að færa rekstur dvalarheimilanna í hagnaðardrifna umgjörð án þess að nokkur valkostur sé byggður upp til almennrar þjónustu við sjálfstæða búsetu 60 ára+ sem byggir upp virkni og viðheldur lífsgæðum kynslóðahópsins.

1. Forgangs markmið þarf að vera að tryggja nægilegt, hagkvæmt og aðgengilegt húsnæði fyrir alla íbúa Akureyrar – með sérstakri áherslu á 60 ára+ – þar sem bæjarfélagið stuðlar að hagkvæmri uppbyggingu og rekstri í höndum neytenda sjálfra. Þar munu stærri og smærri húsnæðissamvinnufélög og sjálfseignarfélög þurfa að vera meginrekstraraðilar bæði:

• Búseturéttaríbúða/hlutdeildareigna
• Leiguíbúða/leiguréttareigna – með eða án hlutdeildarstuðnings/stofnframlags
• Öryggis-/þjónustuíbúða

Heildarskipulag þarf að byggjast á langtímahugsun

• Samfélagsleg ábyrgð og jafnræði allra
• Fjölbreytni húsnæðisforma - og val um íbúðagerðir (ekki bara þvingað)
• Sjálfstæði og lífsgæði íbúa – með virðingu fyrir frumkvæði og virkni einstaklinga
• Samspil húsnæðis og daglegs lífs/ ekki bara skipulagðs félagslífs

2. Byggja þarf milli 600 og 1.000 nýjar íbúðir/einingar sem verða settar á framkvæmdaáætlun 2026-2036. Miðað við að unnt verði að sveigja til tímaramma og fjölda eigna; flýta og fjölga, eða seinka og fækka, þegar verkefnið fer að sanna sig.

• 40-50% búseturéttaríbúðir samvinnufélög/hlutdeildareignir
• 20-30% leiguíbúðir (samvinnufélög)/leiguréttaríbúðir
• 10-20% þjónustu-/samfélagsíbúðir - í leigurekstri
• 10-20% aðlagaðar íbúðir/öryggisíbúðir (með stuðningi) - í leigurekstri

3. Setja ætti sérstaka húsnæðis- og byggðastefnu 2026–2036

• Skilgreina kjarnasvæði uppbyggingar 60 ára+ – þar sem þjónusta verður af hærra stigi
• þéttingarreiti - þar sem forgangsíbúðir 60 ára+ byggjast í kring um félagseiningar eða óformlegri vel varin/yfirbyggð svæði
• blönduð hverfi – þar sem forgangsíbúðir 60 ára+ verða í rekstri innan um íbúðir fyrir annan almenning - (í minni klösum/raðhúsum og/eða í fjölbýlishúsum þar sem aðkoma og tengingar og almenningssamgöngur eru að virka.)

• Úthluta ætti meirihluta byggingarrétta til íbúða í forgang fyrir 60 ára+ mtt. algers skorts á uppbyggingu í meira en 30 ár og horft til íbúasamsetninga.)

• Húsnæðissamvinnufélaga og sjálfseignarfélaga (not-for-profit)
• Skilyrða:
• Verðþak og félagseign þannig að ekki komi til að einkahagnaður verði leystur út
• Íbúðasamsetningu - þar sem því verði fylgt eftir að stærðir íbúða fylgi tilteknum flokkunarmörkum og þjónustunánd (24-75fm)
• frjálst aðgengi allra tekjuhópa en um leið með skilgreindum forgangi fyrir tekjulægsta hópinn að ákveðnu hlutfalli íbúða
• gagnsæi í umsóknarferli og málefnaleg ráðstöfun íbúða (númer/biðlistar).

4. Húsnæðissamvinnufélög/sjálfseignarfélög – lykilh lutverk

4.1 Styðja verður við stofnun nýrra sjálfseignarfélaga og samvinnufélaga í samstarfi við hagmunafélög eins og EBAK og/eða stéttarfélög

• Efla samstarf við starfandi félög eins og Búfesti hsf og Búmenn hsf

(með þessu móti ætti ekki að vera komið í veg fyrir að kynslóðahópurinn 60 ára+ aðgreinist eftir tekju og eignastöðu - og einnig gætu makar/sambúðarfólk fylgst að í búsetu lengur en nú er auðvelt.)

4.2 Samvinnufélög/sjálfseignarfélög:

• byggja
• eiga
• reka

Íbúar:

• kaupa búseturétt/hlutdeildareign eða leigja
• taka þátt í stjórn og ákvörðunum

5. Fjármögnun og hvatar

5.1 Opinber stuðningur

• Lóðir á hagstæðu verði – skilyrtar við not-for-profit rekstur - bann við prívat fénýtingu - lóðaverð greitt á löngum tíma í gegn um hóflega lóðarleigu
• Stofnframlög til leiguíbúða fyrir tekjulága og öryrkja
• sveitarfélög kaupa búseturétti til ráðstöfunar í gegn um rekstrarfélog íbúða
• Samstarf við ríki (stofnframlög/almennar íbúðir)

5.2 Fjármögnunarlíkan byggir í meginatriðum á því að neytendur sjálfir greiða byggingar og rekstrarkostnað á notkunartíma. (Stofnkostnaður fjármagnaður með stýrðu lánsfé.)

• Samvinnufjármögnun - samfélagssjóður/skyldusparnaður á lífeyrissjóði (Verkefni sem áður var í höndum Íbúðalánasjóðs/Húsnæðis og Mannvirkjastofnunar – má etv. staðsetja hjá Lánasjóði Sveitarfélaga.)
• Lífeyrissjóðir – sértryggð skuldabréf/tryggingargjald/atvinnuleysistryggingarsjóður
• Lánastofnanir – sparisjóðir/bankar - með möguleikum á sérstakri milligöngu/ábyrgð ríkis eða sveitarfélaga sem mundi tryggja lægri vexti
• Eini kostnaður Akureyrarbæjar - fjárbinding;
• Frestuð lóðagjöld - byggingarréttargjöld (leiga á lóð)
• Framlög sem ganga til stofnstyrkja á leiguíbúðum
• Kaupir búseturétti til framleigu á kostnaðarverði - en gæti einnig selt búseturétti með sanngjörnum kjörum til afmarkaðra hópa

6. Félagslegir kjarnar og þjónusta

6.1 Miðlægir kjarnar

Í hverju stærra uppbyggingarsvæði:

• sameiginleg rými – óformleg samverusvæði
• félagsstarf – formleg þjónusta og skipulögð afþreying
• aðstaða fyrir:
• æfingasalir/sjúkraþjálfun
• önnur heilsutengd þjónusta
• tómstundir

6.2 Markmið

• draga úr einangrun
• efla samfélag og samlíðan kynslóðahópsins
• styðja sjálfstæða búsetu þar sem reisn og mannvirðing er í forgrunn

7. Staðsetning og skipulag

7.1 Forgangssvæði

• Miðbær og þjónustusvæði tengt miðbænum - t.d. Íþróttavöllurinn
• Þéttingarreitir í rótgrónum hverfum – minni einingar – t.d. Tjaldsvæðisreiturinn
• Endurskipulagning og endurbygging eldri hverfa í skipulagðri nánd við fyrirliggjandi þjónustusvæði innan bæjar – t.d. Víðilundahverfið og hlutar af Oddeyri
• Ný hverfi með skilyrðum um að þjónusta sé komin í virkni samhliða

7.2 Skipulagskröfur

• Blönduð byggð
• Aðgengi (algild hönnun)
• Græn svæði og göngutengingar

8. Framkvæmd og stjórnun

8.1 Verkefnastýring

• Setja á laggirnar:
• Húsnæðisráð Akureyrar SENAK 60 ára+
• Hlutverk:
• samhæfing
• eftirfylgni
• árangursmat

8.2 Samstarf framkvæmdaaðila á uppbyggingartíma

• Sveitarfélag
• Samvinnufélög - KEA og Sparisjóðir
• Velvildaraðilar; stéttarfélög
• Hagsmunafélög eldri borgara; EBAK
• Ríki

9. Tímalína

2026-2027

• Stefna samþykkt
• Lóðir skilgreindar/svæði frátekin
• Fyrstu verkefni sett af stað

2027–2028

• Uppbygging hefst
• Félagslegir kjarnar opna

2029–2030

• Uppbygging tekur kipp
• Mat og aðlögun stefnu

2031-2036

• Verkefni á fullu
• Mat og verkefnislok – eða ákvörðun um framhald

10. Mælikvarðar

• Fjöldi byggðra íbúða eftir tegund
• Hlutfall hagkvæms húsnæðis með forgangi 60 ára+
• Aðgengi að þjónustu
• Ánægja íbúa
• Biðlistar eftir þjónustu-/öryggisíbúðum
• Eftirspurn eftir forgangsíbúðum/framboð forgangsíbúða 60 ára+
• Mat á þróun byggðamunsturs Akureyrar
• Nýting grunnskóla og annarra innviða

11. Áhætta og mótvægisaðgerðir

12. Niðurstaða

Akureyri hefur bókstaflega skyldu til að marka stefnu í málaflokknum og um leið tækifæri til að móta nýtt líkan í húsnæðismálum bæjarfélagsins og stuðla að jákvæðri þróun fyrir alla kynslóðahópa. þar sem:

• Samvinnufélög/sjálfseignarfélög tryggja stöðugleika til lengri tíma
• íbúar taka þátt
• samfélagið byggist upp með heildarsýn

Húsnæði er ekki eingöngu fjárfesting og þess vegna er ekki rétt að umgangast það sem einfalda markaðsvöru til að hagnast á – heldur er húsnæðisöryggi mikilvægasta grunnstoð réttláts samfélags.

• Því ber að áskilja lögheimili í íbúðum sem byggðar eru í skilgreindum íbúðahverfum
• Banna íbúðabrask og leiguhark umfram hluta eða eigin íbúð og þá minnihluta úr ári.
• Skilgreina leiguíbúðir í deiliskipulagi og áskilja að leiguíbúðarekstur sé leyfis- og eftirlitsskyld starfsemi svo tryggt sé að farið sé að lögum og réttum reglum.
• Setja fastan og sanngjarnan ramma um leigurekstur og takmarkanir á verðlagningu – eftirlit með leigusamningum og leiguhúsnæði.

Benedikt Sigurðarson er eftirlaunamaður á Akureyri sem hefur umtalsverða sérþekkingu á húsnæðismálum og neytendarekstri í formi samvinnufélaga og sjálfseignarfélaga.