Fréttir

Pizzan kemur til Íslands

Þráinn Lárusson 07.03.2026 kl. 06:00

MATARÞRÁ-INN

Akureyringurinn Þráinn Lárusson er matreiðslumeistari og hefur í fjöldamörg ár verið áberandi sem athafnamaður í ferðaþjónustu á Austurlandi þar sem hann hefur rekið bæði veitingastaði og hótel. Hann mun skrifa fjölbreytta pistla um mat fyrir akureyri.net á næstunni.

PIZZA - FYRSTI HLUTI

„Pizzan er borin fram heit“

Saga pizzunnar á Íslandi hófst ekki með neinum látum heldur í smáum skrefum. Í upphafi áttunda áratugarins fór að bera á tilraunum með pizzur á einstaka veitingahúsum í Reykjavík, en þær tilraunir einkenndust fremur af vilja en getu og þekkingu.

Það var Eggert Eggertsson í Smárakaffi sem virðist fyrstur hafa boðið Íslendingum pizzur.

Í viðtali við Morgunblaðið í desember 1970, undir fyrirsögninni „Pizzan er borin fram heit“, segist hann hafa kynnst pizzunni á siglingum til Bandaríkjanna. Eitthvað virðast þó staðreyndirnar hafa vafist fyrir honum, því hann fullyrðir að pizza samanstandi af brauðbotni, ansjósum eða sardínum, tómötum og miklu magni af osti, bæði undir og ofan á. Hann bætir við að „hin eina sanna pizza“ sé með skinku og aspas. Á ljósmynd Sveins Þormóðssonar, sem fylgdi greininni, sést að þessi frumraun hefur líklega rekið dálítið af leið á ferð sinni yfir hafið.

Næsta heimild um pizzu á Íslandi eru uppskriftir í Vikunni í janúar 1971, þar sem pizza er sögð samanstanda af brauðbotni – „ýmist pressugersbotn eða mördeigsbotn“ (pædeig) – fylltum með sardínum, tómötum og osti.

Á þessum fyrstu árum pizzunnar á Íslandi virðast sardínur hafa verið helsta hráefnið.

Það á sér þó alls ekki rætur í ítalskri hefð, heldur í amerískum uppskriftum frá því í kringum stríðsárin, þar sem sardínur voru notaðar í stað ansjósa, sem voru bæði dýrar og illfáanlegar.

Það má því segja að bernskuspor pizzunnar á Íslandi væru okkur sennilega dálítið framandi í dag.

Veitingastaðurinn Halti haninn við Laugaveg 179 auglýsir í mars 1973 að hann sé „eini staðurinn á Íslandi sem selji pizzu“. Sennilega hefur tilraun Halta hanans verið fyrsta alvöru atlaga að pizzunni hér á landi – að minnsta kosti var hún eitt af einkennum staðarins í nokkur ár.

Það má segja að pizzubyltingin hefjist fyrir alvöru hérlendis í júlí 1979, þegar frændurnir Jakob Magnússon og Guðni Erlendsson opnuðu veitingastaðinn Hornið að Hafnarstræti 15. Þar með hófst nýr kafli í íslenskri matarmenningu. Hornið var fyrsti staðurinn sem nálgaðist pizzuna á réttum forsendum – með virðingu fyrir ítölskum hráefnum og hefð. Hjá þeim frændum var pizzan ekki tilraun heldur fullmótuð hugmynd og þar kynntust margir Íslendingar í fyrsta sinn því sem komst nálægt ítalskri pizzu.

Á níunda áratugnum fóru fleiri staðir að feta í fótspor Hornsins. Pizzan varð vinsæl, en tók á sig ný form. Flestir eltust við amerískar útfærslur – með þykkum botni, þungri sósu og mikilli toppun. Á sama tíma komu á markað „pizzur“ í verslunum, tilbúnar til að baka heima. Þetta varð gríðarlega vinsælt og fjölmargir framleiðendur sáu tækifæri í þessari nýju vöru. En þetta var vont tímabil fyrir pizzuna: þessar nýju búðarútgáfur áttu lítið skylt við ítalska pizzugerð. Hnausþykkur franskbrauðsbotn, sósur úr tómatmauki og kryddi, nautahakk eða skinka og ananas — þetta varð svo vinsælt að hin eiginlega ítalska pizza virtist nánast á útleið.

Sem betur fer komu fram um miðjan níunda áratuginn aðilar sem sáu tækifæri í að kynna alvöru eldbakaðar pizzur fyrir Íslendingum. Árið 1986 opnuðu þau Elías Haukur Snorrason og Lilja Birta Karlsdóttir pizzustaðinn Eldsmiðjuna á Bragagötunni og mörkuðu þar með straumhvörf í vinsældum pizzunnar. Mikill metnaður var lagður í andrúmsloftið og upplifunina og á þessum litla stað skapaðist sú „pizzastemming“ sem áður hafði vantað. Viðurinn, hitinn og hraðinn færðu viðskiptavininn nær uppruna pizzunar – botninn varð þynnri, skorpan stökk og toppunin í jafnvægi. Þetta var bylting í íslenskri pizzugerð. Fyrir tuttugu og fjögra ára bjartsýnismann norður á Akureyri var ekki hægt annað en að hrífast með!

Á Akureyri hófst sagan síðar og með öðrum áherslum. Fyrstur til að bjóða pizzur virðist hafa verið skyndibitastaðurinn Goggurinn við Brekkugötu 3, sem opnaði í desember 1983. Þar ætlaði Jón Bjarnason að kenna Akureyringum að borða pizzur. Þetta var einfaldur skyndibitastaður og pizzurnar þar frumstæðar. Goggurinn varð ekki langlífur og lokaði stuttu eftir opnun.

Tæpum tveimur árum síðar, í ágúst 1985, opnaði Litla Ítalía í bakhúsi við Brekkugötu. Þar var á ferðinni Cosimo Fucci, ítalskur ávaxtasali og þúsundþjalasmiður sem heillað hafði bæjarbúa með ýmsum uppátækjum sínum í gegnum tíðina. Þar hefur pizzan örugglega færst nær uppruna sínum, en ævintýrið stóð stutt – innan við ár – og staðurinn naut misjafns orðstírs. Þá var komið að þætti Uppans sem hóf starfsemi sína í nóvember 1987. Með Uppanum má segja að Akureyri hafi loksins fengið sinn fyrsta alvöru pizzustað – þann sem gat staðið jafnfætis bestu stöðunum sunnan heiða.

Þróunin sýnir hvernig pizzan á Íslandi fór úr einföldum hugmyndum yfir í handverk. Frá fyrstu flatbökum á kaffihúsum til eldofna Eldsmiðjunnar og Uppans líður aðeins rúmur áratugur. Á þeim tíma lærði fólk að deigið er lifandi, að hitinn skiptir máli og að gæði felast í einfaldleika, ekki yfirflæði. Þegar litið er til baka er Hornið enn lykilpunktur sögunnar – staðurinn sem kenndi Íslendingum hvað pizza getur verið – og Eldsmiðjan tákn þeirrar umbreytingar sem færði réttinn úr því að vera forvitnilegur yfir í hefð.