„Mörgu hefur verið logið upp á mig“

Það er hverjum hollt og gott að fara út fyrir rammann sinn. Minn lestrar-rammi hefur að mestu verið spennusögur eða fræðibækur tengdar leiðsögn. En hér á akureyri.net hef ég þó gert í því að lesa og ritdæma bækur sem eru fyrir utan þann ramma. Og svo er einmitt raunin nú.

 

Nýlega kom út bókin Morð í Múlasveit: saga Jóns rúgkúts eftir Reyni Elías Einarsson. Ég myndi alltaf kalla þetta sögulega skáldsögu en mér sýnist sumir flokka þetta í fræðiritunum undir ævisögur. Fer þetta ekki í sama hóp og Reisubók Guðríðar Símonardóttur eftir Steinunni Jóhannesdóttur? (Forlagið flokkar Jón í ævisögur eins og er, en Guðríði í skáldverk/íslenskar skáldsögur). Svo skemmtilega vill til að Reynir vinnur með mér á Amtsbókasafninu og auðvitað ákvað ég að skella mér á eintak. Og ég sé ekki eftir því.

 

Jón rúgkútur eða Jón fangi er stórkostlegur karakter. Og í skrifum sínum tekst Reyni að gera honum einstaklega góð skil. Ég vissi í raun ekkert hvað ég væri að fara að lesa en aftan á bókinni stendur: „...hrollvekjandi spennusaga sem byggist á skjalfestum heimildum.“ Ég prófaði í gamni að leita eftir „Jón rúgkútur“ á netinu og það gaf meðal annars hlekk á Sunnudag, fylgirit Þjóðviljans 14. febrúar 1965, og grein á vefsíðunni Sögum og sögnum frá árinu 2019. Þannig að þessir nítjándu aldar atburðir hafa verið skráðir og fjallað um þá áður.

 

 

Nafnaflóðið er mikið í bókinni og ég átti erfitt með að fylgja þeim öllum eftir en svo þegar ég hafði lesið lengra (og já, það er nafnaskrá í bókinni með yfir hundrað nöfnum), þá var þetta furðufljótt að koma hjá mér.

 

Og þetta var mikil veisla. Ég hef sjálfur ekki komið á söguslóðirnar en með kortinu sem fylgir, þá var fróðlegt að ímynda sér aðstæður á þessum tíma og hvernig fólk kom sér á milli staða. Og auðvitað var eitt þeirra fjölmörgu rita sem Reynir notaði við undirbúninginn Annáll nítjándu aldar, til að setja söguheiminn í réttar veðuraðstæður og tíðafar.

 

Ég þekki Reyni af góðum verkum og hann er mjög nákvæmur í sinni vinnu. Hann heldur utan um fantasíudeild Amtsbókasafnins og stendur sig vel þar. En þetta rit hefur eflaust verið lengi í undirbúningi því í eftirmála kemur fram hvers konar vinna fór fram við undirbúning og skriftir. Kirkjubækur úr mörgum köllum, sáttabækur ... beinar tilvitnanir ... þetta er allt mjög áhugavert og texti Reynis er virkilega skemmtilegur. Flýtur mjög vel.

 

Talsmáti persóna er sérstakur og bundinn þessum tíma. Mig grunar að töluverð vinna hafi farið í það hjá Reyni að láta bókina fljóta þannig eins og um heildstæða frásögn/sögu sé að ræða. Það kemur reyndar fram í eftirmálanum, sem heitir einfaldlega „Um heimildir“, að þrátt fyrir að bókin styðjist við opinber gögn þá hefur Reynir sannarlega tekið sér skáldaleyfi til að gæða hana lífi.

 

Og það er sko líf í bókinni ... fyrir utan kannski greyið Einar Gíslason!

 

Jón rúgkútur er þræleftirminnileg persóna, þvílíkur þorpari og þrjótur. Hann fæddist í og bjó við mikla fátækt sem eflaust hefur mótað hann en þrjóska hans og ofsi voru hans mestu óvinir. En höfundur bókarinnar áritaði eintakið mitt með þremur orðum sem ... ja ... mér finnst lýsa honum svo ótrúlega vel:

 

Aldrei játa neitt!