Húsnæðismál 60 ára+ – íbúaþróun á Akureyri 2026-2036

FYRRI HLUTI

• Fyrir liggur að fjölgun íbúa á Akureyri hefur verið langmest í aldurshópum yfir 50 ára þegar litið er til þessarrar aldar.
• Engar stefnumarkandi ákvarðanir eða uppbygging hefur verið lögð á borðið til að breyta slíkri þróun – þannig að eðlilegt er að gera ráð fyrir að áfram verði fjölgun í aldurshópunum 60 ára+ næstu 10 árin.
• Tölfræðin segir okkur að þeim fjölgar sem búa einir - en á sama tíma þurfa önnur form en hjóna-/parasambúð að fá rými í skipulagi íbúða.
• Tölfræðin segir okkur einnig að verulegt hlutfall elstu borgara annað hvort missir ökuréttindi eða kýs að keyra ekki og rekur því ekki bíl en verður að geta reitt sig á almenningssamgöngur og virka flutningsmáta – á snjóbræddum og skýldum leiðum.
• Sáralítið hefur verið byggt af nýjum eignum í forgang fyrir aldurshópinn 60 ára+ nýlega – og EKKERT í forgang fyrir þann hóp sem býr við lakastan lífeyri og/eða fer út af vinnumarkaði með veika eignastöðu eða félagslega og heilsufarslega skerta stöðu.
• Verulegur fjöldi íbúða í eldri hverfum er setinn af fólki sem líklega mundi vilja skipta um búsetu - er í of stórri eign með erfiðu aðgengi eða er orðin afskekkt miðað við ferðamöguleika viðkomandi.
• Of margar eignir í íbúðahverfum eru án lögheimilisbúsetu, stéttarfélagsíbúðir og ýmist í hamstri eða leiguharki - sem bæjaryfirvöld ættu að stemma stigu við með stuðningi ríkisvaldsins og breytingu á regluverki.
• Almennum dvalarrýmum eldri borgara (Hlíð) hefur fækkað - og auk þess hefur rekstur heimilanna verið færður gróðadrifnu einkafyrirtæki – sem mælir árangur sinn í arðgreiðslum fremur en lífsgæðum kynslóðahópsins.
• Meira en 30 ár hafa liðið án þess að bætt væri við almennum íbúðaklösum fyrir 60 ára+ - í tengslum við þjónustu (Lindasíða - Bleikt&Blátt).
• Á Akureyri starfar ekkert öflugt sérhæft íbúðarekstrarfélag fyrir 60 ára+ sem veitir breiða þjónustu á forsendum neytenda í líkingu við Hrafnistu/Naustavör, eða Íbúðafélög eldri borgara í Reykjavík (Grundarheimilin-Sóltún-Eir ekki undanskilin).
• Nýbyggingar hafa nú um skeið einkum bætt við dýrum og beinlínis yfirverðlögðum íbúðum – mörgum á miðbæjarreitum – sem hafa í talsverðum mæli lent í eigu aðila sem ætla hvorki að búa á Akureyri né starfa hér – og hafa þannig ekki mætt neinni jákvæðri vaxtarkúrfu, - nema hækka fasteignamatið.

Nýbyggingum íbúða á Akureyri til næsta áratugar ætti því að beina að langmestu leyti að því að þjóna þörfum aldurshópsins 60 ára+ - með því losna eldri eignir í grónum hverfum og nánd við grunnskóla sem ættu að geta mætt þörfum vaxandi fjölskyldna. Jafnframt verður til hagfelld markaðsvirkni þar sem nýting húsnæðis verður betri á alla mælikvarða.

Akureyrarbær þarfnast metnaðarfullrar húsnæðisstefnu til 2036

Hér á eftir er gerð tilraun til að draga upp raunhæfa mynd af því sem skiptir mestu þegar rætt er um húsnæði sem hagsmunamál eldri borgara 60 ára+; það er breytt húsnæðiskerfi, ekki eina tegund íbúða.

Fyrirliggjandi áætlanir Akureyrarbæjar skortir að mati undirritaðs – raunsætt mat á stöðu og mögueikum varðandi íbúaþróun – vöxt og samsetningu.

Þess vegna verður ný bæjarstjórn að taka upp allar slíkar áætlanir – samhliða endurskoðun á Aðalskipulagi Akureyrarbæjar.

Grundvallartriði er að fólk geti valið lausn sem hentar stöðu þess hverju sinni – og flutt á milli íbúðagerða við breytingar á aðstæðum – án þess að detta út eða lenda í blindgötu og einangrun.

Velstæðir eldri borgarar geta auðvitað leyst húsnæðismál á eigin forsendum - án þess að taka þátt í samlagi-/félögum um þjónustu - en það er hins vegar beinlínis réttur þeirra eins og allra annarra borgara að geta valið búsetu og eiga aðgang að samfélagi með jafnöldrum sínum og þeirri þjónustu sem bætir við lífsgæði kynslóðahópsins - og eftir því sem aðstæður breytast.

Hvernig íbúðir?

1. Smærri, aðgengilegar íbúðir - í kjörnum/fjölbýlishúsum – gjarna þar sem er aðgengi að gistiherbergjum og félagsrými í þægilegri nánd

• 40–75 m² (1–2 svefnherbergi) - möguleiki að aðgreina svefnstæði í paraíbúð
• auðveldar gönguleiðir (lyfta) – íbúð án þröskulda, breiðar dyr
• baðherbergi með sturtu –
• sólskáli eða varið útisvæði – skermaðar gönguleiðir
• tengingar við samfélagsshús eða miðlægari kjarna gætu þá búið til klasasvæði

Slík íbúð hentar fólki sem vill minnka við sig (og ekki síst þeim sem dvelja annars staðar hluta úr ári t.d. á sólarströnd eða í sumarbústað/húsbíl)

• lækkar rekstrarkostnað
• viðheldur sjálfstæði og hvetur jafnframt til virkni

2. Leiguíbúðir/búseturéttaríbúðir/hlutdeildareignir með hóflegu mánaðargjaldi, sem val fyrir alla – og einhver fjöldi eigna í forgang fyrir þá tekjulægri.

Nauðsynlegt er að reka íbúðir innan félags til að tryggja jafnræði með rekstrarforminu;

• langtímaleiga eða hóflegt búseturéttarhlutfall (10-30%)
• stöðug og fyrirsjáanleg mánaðargreiðsla
• rekið af óhagnaðardrifnum félögum - með meira eða minna samstarfi við sveitarfélög

Þannig verður til miklu almennara heimilisöryggi og stöðugleiki í búsetu og án þessa hefur fjölmennur hópur verið útilokaður frá viðunandi húsnæðisöryggi síðustu áratugi.

• það eiga ekki allir eign
• sumir hafa lágan lífeyri
• sumir hafa veika félagslega stöðu
• það getur beinlínis verið „val“ viðkomandi án þvingaðrar aðstöðu

3. „Öríbúðir I“ – 24-40 fm, - samfélags- og lág-þjónustuíbúðir

Fyrir þá sem vilja ekki vera einangraðir í sérbýli – eða þurfa óreglulega og óflókna þjónustu. Byggt utan um/kring um sameiginleg rými, (afþreying, þjónusta) möguleiki á kaffi(húsi),máltíðum og samfélagi við jafningja

• Samlokuíbúðir(/þríbýli/fjórbýli) – séreiningar við sameiginlegt íverurými – nett eldhús;
• séríbúðareining - með eigin prívat-herbergi og baðherbergi 20-32 fm – í fjölbýli með miðlægum samverusvæðum – (eldhúsi og setustofum – þvottahús og tómstundarými
• Raðhús - keðjuhús með sérinngangi (valkvætt) og beinum tengingum við sameiginleg svæði og aðliggjandi kjarna

Margfaldar lífsgæði;

• minnkar einangrun og lengir sjálfstæða búsetu

4. „Öríbúðir II“ - Millistig: „aðlagaðar íbúðir/öryggisíbúðir“ (milli heimilis og hjúkrunar), vaktaðar öríbúðir 24-40 fm

Þetta er íbúðagerð/þjónustutilboð sem er varla til staðar á Akureyri – og því lykilatriði og útfæra með metnaði

Eiginleikar:

• íbúðir með aðgengi að þjónustu
• starfsfólk að hluta til staðar - næturvöktun/öryggisvöktun
• ekki full hjúkrun en virk heilsugæsla/læknisheimsóknir með auðveldu aðgengi

Þannig verður til

• brú milli: eigin heimilis og hjúkrunarheimilis sem sparar mikinn kostnað og bætir lífsgæði - og auðveldar fólki að upplifa sjálfstæði og halda reisn sinni

Til þess að efla virkni einstaklinganna er mikilvægt að aðkomuleiðir og sameiginleg rými beinlínis kalli á að fólkið, mætist, staldri við og blandi geði – og sá hluti sem tilheyrir „daglegu lífi“ verði hvetjandi og upplífgandi. Þannig að einstaklingar þurfi ekki að reiða sig alltof mikið á skipulagðar tómstundir eða óvirka afþreyingu til að eiga góða daga.

5. Blönduð hverfi allra kynslóða og alls konar mix af fólki (ekki einangruð eldri borgara svæði - og alls ekki á jaðri byggðarinnar eða langt frá miðlægum kjörnum)

Mjög mikilvægt skipulagsatriði.

• eldri borgarar búa: innan um barnafjölskyldur eða samhliða öðrum almenningi og þar sem eru bæði fjölbýli og nett sérbýli - ekki í „afgirtum blokkum“
• gert ráð fyrir svæðum/rýmum til að fólk staldri við – hittist og eigi reglulega viðkomu
• „Gróðurskáli/yfirbyggðar einingar“ – sem tengja saman ólíkar íbúðir og liggur mögulega að meginþjónustukjarna – eða samkomustað – (ekki of stór).

Með slíku má;

• styrkja samfélag jafnoka og auka öryggi og lífsgæði allra hópa

Einnig getur verið mjög praktískt að stærri eignir - bæði í fjölbýli og sérbýli – séu hannaðar með „annexíu/stúdíó“ – sem er hægt að nýta fyrir ömmuíbúð/unglingaíbúð eða vinnustúdíó og sé mögulegt að skrá á sér-fasteignanúmeri.

6. SKO!

Algert grundvallatriði er að leggja drög að og byggja upp kerfi þar sem íbúðareiningar eru af breytilegum stærðum og með mismunandi nánd við þjónustu og henta þannig ólíkum einstaklingum og auðvelt er að færa sig á milli íbúða eftir því sem breytingar verða á högum fólks. Nokkur atriði má gjarna árétta;

1) Þeim fjölgar sem búa einir og vilja búa einir (þótt viðkomandi taki upp samband)

2) Pör/hjón - deila ekki endilega og stundum alls ekki svefnstæði – og sambýli vina og tengdra (mæðgna/feðga – systkina ofl) er breytilegt og því þurfa íbúðir að gera ráð fyrir aðskildum svefnstæðum

3) Á aldursbilinu eftir 60 ára lenda flest pör/sambýlingar í að heilsu annars aðila hrakar – og þá er meira en líklegt að viðkomandi hafi þörf fyrir að flytja sig milli eininga og gæti verið rökrétt að flytjast í einstaklingseiningu/hjúkrunareiningu - -og hinn í aðliggjandi almenna íbúð

4) Við missi maka eða sambýlings er eðlilegt að eftirlifandi flytjist milli eininga þar sem meira er lagt upp úr samfélagi með öðrum

5) Tölfræðin segir okkur að það er verulegur hópur sem ekki keyrir bíl og þarf því hvorki bílastæði né bílakjallara. Mikilvægt er að aðkomuleiðir séu bræddar og skýldar og geri göngugrindum og hjólastólum fært – og fækki þeim sem lenda í hálkuslysum á leið til og frá eigin heimili og þangað sem menn sækja til daglegrra lífsþarfa.

7. Hjúkrunarheimili; er heilbrigðisúrræði - og dýrasta stig búsetu aldraðra einstaklinga – og eðli máls samkvæmt ekki virkur hluti af hverfiseiningu.

• Að mati undirritaðs ættu þjónustukjarnar eldri borgara – almennt ekki að skipuleggjast í kring um þá veikustu í kynslóðahópnum – þvert á móti þarf að skipuleggja og hvetja til virkni og sjálfstæðis – og byggja þannig upp samgöngur, hús og kjarna að þar verði lifandi samfélag - fyrir fólk sem hefur þá sýn að ætla sér að njóta hérvistar - á sem gjöfulustum forsendum - en alls ekki á grundvelli þess að menn séu einkum „að bíða“ þess að hverfa af heimi.

Kjarninn er samt að þetta snýst ekki bara um hús: Mikilvægast er að byggja fjölbreyttar, aðgengilegar og hagkvæmar íbúðir sem gera fólki kleift að búa við gæði og á eigin forsendum — ekki þvinga fólk inn í eina lausn – þar sem fólk síðan situr og ræður ekki auðveldlega við að mæta breyttum aðstæðum í lífi sínu.

Benedikt Sigurðarson er eftirlaunamaður á Akureyri sem hefur umtalsverða sérþekkingu á húsnæðismálum og neytendarekstri í formi samvinnufélaga og sjálfseignarfélaga.