Börn eiga rétt á því sem virkar

Akureyri hefur um árabil lagt ríka áherslu á málefni barna. Akureyrarbær varð fyrst sveitarfélaga á Íslandi til að hljóta viðurkenningu UNICEF sem Barnvænt sveitarfélag árið 2020, fékk viðurkenninguna endurnýjaða árið 2024 og hefur haldið áfram innleiðingu Barnasáttmálans í stjórnsýslu og starfsháttum. Bærinn er með ýmis úrræði sem eiga að styðja börn og foreldra. Nú skiptir máli að þessi vinna byggi sem mest á því sem rannsóknir sýna að skilar raunverulegum árangri. Nýjar rannsóknir sýna að það er vel hægt að draga úr ofbeldi gegn börnum, en líka að sumar aðgerðir virka mun betur en aðrar. Þar standa sérstaklega upp úr snemmtæk foreldraúrræði, heildstæð vinna í skólum, fræðsla um heilbrigð og virðingarrík sambönd og gagnreynd meðferð fyrir börn sem hafa orðið fyrir ofbeldi. Árangur í þessum málum næst með því að velja markvisst þær leiðir sem vitað er að virka best.

Þegar horft er til Akureyrar má sjá að mikilvægir innviðir eru til staðar. Bærinn hefur lagt áherslu á réttindi barna, samþætta þjónustu, tengiliði sem styðja farsæld barna og skýrt verklag í barnaverndarmálum. Þetta skiptir máli. Frístundastyrkurinn nýtist líka mjög stórum hluta barna og ungmenna í bænum, sem sýnir að Akureyri hefur getu til að byggja upp þátttöku og verndandi félagslegt umhverfi.

Stóra spurningin er hvort þjónustan sé nógu öflug, samhæfð og skýrt forgangsröðuð til að mæta þeim veruleika sem börn og fjölskyldur standa frammi fyrir. Nýleg umræða á landsvísu sýnir að ofbeldi meðal barna hefur aukist og að tilkynningum til barnaverndar og lögreglu hefur fjölgað. Á Akureyri hefur síðustu misseri verið fjallað sérstaklega um kynferðisofbeldi meðal ungmenna, meðal annars á málþingum og ungmennaþingi þar sem fjallað var um mörk, samþykki og heilbrigð sambönd. Sá veruleiki kallar á skýrari forgangsröðun og markvissari aðgerðir. Akureyrarbær þarf nú að tryggja að góð stefna skili sér í skýrri framkvæmd, reglulegri eftirfylgni og raunverulegum árangri fyrir börn og fjölskyldur. Það gerist með því að styrkja þau úrræði sem rannsóknir sýna að virka best og tryggja að þau nái til barna og fjölskyldna í tæka tíð.

Í fyrsta lagi þarf að efla snemmtækan stuðning við foreldra markvisst. Rannsóknir sýna að þar liggja einhver sterkustu tækifærin til að draga úr vanrækslu og ofbeldi. Best er þegar foreldrar fá stuðning snemma, áður en álagið eykst og fer að hafa áhrif á líðan og öryggi barna. Farsæld barna þarf að virka í daglegri framkvæmd og sjást í því að fjölskyldur fái rétta aðstoð á réttum tíma, þjónustan sé samhæfð og starfsfólk sem vinnur með börnum hafi markvissan stuðning, svigrúm og úrræði til að bregðast við áður en vandinn verður meiri.

Í öðru lagi þarf bærinn að setja heildstæða línu í öllum skólum um öryggi, samskipti, einelti, ofbeldi og viðbrögð. Á vef bæjarins og í gögnum einstakra skóla sést að áætlanir og stefna gegn einelti eru til staðar. Það er gott, en ekki nóg. Það þarf samræmda innleiðingu og framkvæmd, reglulega eftirfylgni, þjálfun starfsfólks og reglulegt mat á því hvort aðgerðirnar skili raunverulegum árangri. Börn eiga að njóta sama öryggis og sama skýra verklags óháð því í hvaða skóla þau eru. Til þess þurfa skólastjórnendur og starfsfólk stuðning, sameiginleg verkfæri, fræðslu og aðgang að sérhæfðri ráðgjöf þegar erfið mál koma upp.

Í þriðja lagi þarf að tryggja að börn sem hafa orðið fyrir ofbeldi fái skjótan aðgang að sérhæfðri og gagnreyndri þjónustu. Akureyrarbær hefur þegar lýst yfir mikilvægi þess að börn sem hafa orðið fyrir ofbeldi fái viðeigandi þjónustu. Nú þarf að tryggja að sú þjónusta sé nægileg, skjót, aðgengileg og að hún byggi á þeim aðferðum sem rannsóknir styðja best. Börn eiga að fá hjálp í tæka tíð í samfélagi sem vill standa undir því að vera barnvænt.

Í fjórða lagi þarf Akureyri að efla fræðslu og forvarnir um heilbrigð sambönd, samþykki, mörk og kynferðisofbeldi meðal ungmenna. Á Akureyri hefur síðustu ár verið fjallað sérstaklega um þessi mál, meðal annars á málþingi um kynferðisbrot barna og ungmenna og á ungmennaþingi um kynferðisofbeldi í nánum samböndum. Þetta þarf að vera hluti af samfelldu skóla- og frístundastarfi bæjarins.

Í fimmta lagi þarf bærinn að halda áfram að styrkja þátttöku barna og ungmenna. Gagnrýni sem kom fram árið 2025 vegna skorts á samráði við ungmenni í máli sem varðaði félagsmiðstöðvastarf sýnir hvar áskorunin liggur. Það þarf stöðugt að tryggja í verki að raddir barna og ungmenna fái raunverulegt vægi í ákvörðunum sem varða þau.

Bærinn hefur þegar byggt upp sterka umgjörð, stefnu og ákveðið orðspor. Nú þarf pólitíska forystu sem þorir að spyrja erfiðu spurninganna um hvað virkar, hvar árangur næst, hvar úrbóta er þörf og hvernig tryggja megi að börn fái hjálp fyrr, hraðar og betur. Börn eiga rétt á því að við veljum leiðir sem skila þeim raunverulegum árangri.

Alfa Jóhannsdóttir er sérfræðingur í réttindum barna