Viltu að barnið segi gulur á undan yellow?

Starf talmeinafræðinga er mun víðfeðmara en margir gera sér grein fyrir. Eyrún Svava Ingvadóttir og Sonja Magnúsdóttir starfa báðar við fagið á Akureyri en þær hafa áhyggjur af áhrifum mikils skjátíma og ensku á málþroska íslenskra barna. Segja þær að snemmtæk íhlutun geti skipt sköpum.

Sonja og Eyrún starfa báðar sem sjálfstætt starfandi talmeinafræðingar undir regnhlíf EKS talþjálfunar á Akureyri, en auk þeirra starfa þar nú tveir aðrir talmeinafræðingar en pláss er fyrir þann fimmta hjá þeim. „Okkar svið er mjög víðfeðmt. Við sinnum málþroska- og framburðarvandamálum, stami, vandamálum tengdum fæðuinntöku og kyngingarvanda. Hjá fullorðnu fólki vinnum við til dæmis með fólk eftir áföll, heilablóðföll eða slys,“ segja þær stöllur. Á stofunni þeirra á Akureyri eru börn og unglingar stærsti skjólstæðingahópurinn, þótt fullorðnir leiti þangað líka.

Þetta er fyrri hluti viðtals akureyri.net við þær Sonju og Eyrúnu Svövu.

• Á MORGUN – BÖRN BÍÐA ALLT AÐ ÁRI EFTIR TALMEINAFRÆÐINGI 

Aukinn fæðuinntökuvandi

Starfssvið talmeinafræðinga hefur þróast töluvert á síðustu áratugum og er síbreytilegt eftir því hvar mesta þörfin liggur. Sú ímynd virðist þó enn nokkuð lífseig að starfið snúist fyrst og fremst um börn sem eiga erfitt með að segja R eða S. Það sé sannarlega hluti starfsins, en aðeins lítill hluti þess. Að sögn Sonju og Eyrúnar geta ástæður framburðarerfiðleika verið margvíslegar. Stundum geta líkamlegir þættir haft áhrif, til dæmis stíft tunguband. Þá geta þrálátar eyrnabólgur haft áhrif á það hvernig barn heyrir og skynjar málhljóð. Í öðrum tilfellum er ekki hægt að benda á eina ákveðna skýringu. Sama gildir um vandamál tengd fæðuinntöku, sem hafa orðið stærri þáttur í starfinu.

„Fæðuinntökuvandi barna hefur aukist. Sum börn eiga erfitt með ákveðna áferð á mat og sækja t.d. eingöngu í mjúka fæðu,“ segir Sonja. Hún bendir á að það sem í daglegu tali sé gjarnan afgreitt sem matvendni eða duttlungar geti átt sér undirliggjandi skýringu. „Það getur verið raunveruleg ástæða fyrir þessu, ekki bara að foreldrarnir leyfi börnunum að komast upp með þetta.“

Aukin áhersla á snemmtæka íhlutun

Áherslan á snemmtæka íhlutun hefur einnig aukist verulega á þeim áratugum sem Eyrún og Sonja hafa starfað. Áður var algengara að beðið væri eftir því að barn færi einfaldlega sjálft að tala. Það getur vissulega gerst, en þegar barn nálgast tveggja og hálfs eða þriggja ára aldur með eingöngu 10–30 orð í orðaforða sínum vilja þær helst geta brugðist við fyrr. „Þó það sé ekki nema bara til að sjá að málskilningurinn sé í lagi og barnið sé bara seinna en jafnaldrar að byrja að tjá sig. Þá er ráðgjöf til foreldranna mjög mikilvæg,“ segja þær.

Málþroskaskimanir eru gerðar í leikskólum og við frávik getur farið af stað ferli sem endar með tilvísun til talmeinafræðings. Á Akureyri fer það í gegnum fræðslusvið bæjarins og beiðnirnar eru teknar fyrir hjá talmeinafræðingunum, sem skipta þeim á milli sín en samstarfssamningur á milli Akureyrarbæjar og talmeinafræðinga á svæðinu hefur verið í gangi síðan 1998. Akureyrarbær var brautryðjandi í samningum við sjálfstætt starfandi talmeinafræðinga.

Málörvun í daglegu amstri

Þegar foreldrar fá ráð um að örva mál barnsins þarf það alls ekki að þýða formlegar æfingar við eldhúsborðið. Þvert á móti leggja Eyrún og Sonja mikla áherslu á hversdagslífið. „Það er svo margt sem er hægt að gera í daglega lífinu. Ég mæli með því að foreldrar fái barnið til dæmis með sér í lið við að setja í uppþvottavélina, þvottavélina, setja í innkaupakörfuna eða leggja á borðið,“ segir Eyrún. Þannig geta einfaldar athafnir orðið að málörvun. Hvar á gaffallinn að vera? Hvað er ávöxtur? Getur barnið fundið tvo ávexti í ísskápnum? Hvað er grænmeti? „Þetta getur orðið mikil málörvun fyrir barnið, bara þessar stundir sem við deilum saman í daglegu amstri.“

Sama hugsun á við þegar barn er að æfa ákveðin málhljóð. Ef barn segir til dæmis „gór“ í stað „skór“ þurfa foreldrarnir ekki að stoppa allt og setjast niður í sérstaka æfingu. Þeir geta einfaldlega svarað barninu með réttu orðmyndinni. „Við viljum ekki leiðrétta, við viljum frekar endurtaka leiðrétt,“ segir Eyrún og nefnir sem dæmi að ef barnið segir: „Ég ætla í góna mína.“ Þá getur foreldrið svarað: „Skóna, já, gerum það.“ Litlar endurtekningar í eðlilegum samskiptum geta þannig orðið hluti af þjálfuninni. Og þegar foreldrar ná að taka virkan þátt segja þeir framfarirnar oft verða hraðari.

Þau segja yellow og það er rosalega krúttlegt. En viltu kannski ekki frekar að barnið þitt læri að segja gulur áður en það fer að segja yellow?“

Göt í íslenskum orðaforða og beygingum

Eitt af því sem þær stöllur hafa tekið eftir á undanförnum árum er hversu mikinn tíma skjárinn er farinn að taka af tíma sem áður fór í bein samskipti á milli foreldra og barna. Þetta veldur þeim verulegum áhyggjum.

„Það sem við erum að berjast við í dag eru fyrst og fremst skjáirnir. Skjátími barnanna er stundum einum of mikill,“ segir Sonja og nefnir sem dæmi að oft læri ung íslensk börn ensk orð af skjá áður en þau kunna samsvarandi orð á íslensku. „Þau segja yellow og það er rosalega krúttlegt. En viltu kannski ekki frekar að barnið þitt læri að segja gulur áður en það fer að segja yellow?“

Þær taka sérstaklega fram að hér séu þær ekki að tala um tvítyngd börn eða börn þar sem enska er töluð á heimilinu. Um sé að ræða íslensk börn, með íslenskumælandi foreldra, sem fá mikið enskt máláreiti í gegnum óhóflegt skjáhorf. Áhrifin sjá þær ekki aðeins hjá yngstu börnunum. Margir unglingar eiga mun auðveldara með að tjá sig á ensku en íslensku. Þegar þeir eru beðnir um að segja sögu út frá myndum geta komið í ljós göt í íslenskum orðaforða og beygingum. Þegar sama verkefni er unnið á ensku getur frásögnin hins vegar verið allt önnur.

„Það er ekki hestur, um hest, frá hesti, til hests. Þetta er bara horse,“ segir önnur þeirra til að lýsa muninum. Í orðaforðaprófum heyri þær einnig ítrekað: „Ég veit hvað þetta heitir á ensku, ég veit ekki hvað þetta heitir á íslensku.“ Jafnvel tiltölulega hversdagsleg íslensk orð geti vafist fyrir börnum. Folald verður t.d. oft „barnahestur“ eða „barnapony“. „Við höfum áhyggjur af þessari þróun orðaforða og að börn hafi svo lítinn áhuga á að lesa sér til yndis,“ segja þær. Þeirra besta ráð til foreldra sem vilja sporna gegn þessari þróun sé að lesa fyrir börnin. Og ekki aðeins eina sögu rétt fyrir svefninn. Það má líka gjarnan lesa á miðjum degi. Og ekki hætta að lesa með börnunum þegar þau verða eldri og eru orðin læs.

Mikil umbun í starfi

Eyrún og Sonja gera sér fulla grein fyrir því hvers vegna skjárinn freistar. Foreldrar séu þreyttir, dagarnir hraðir og stundum vanti þá einfaldlega smá frið til að sinna sínum verkefnum. Þá sé freistandi að rétta barninu skjáinn. „Það getur hins vegar haft alvarlegar afleiðingar, sérstaklega hjá yngstu börnunum og við viljum klárlega sjá minni skjánotkun hjá tveggja, þriggja og fjögurra ára börnum,“ segja þær. Þær hvetja foreldra til að vera með barninu þegar skjár er notaður, velja vandað efni og ræða það sem gerist á skjánum.

Þrátt fyrir ýmsar áskoranir í starfi segja þær umbunina líka mikla þegar vel gengur. Þær rifja upp sögur af börnum sem komu til þeirra þriggja ára og sögðu vart fimm orð en voru tveimur eða þremur árum síðar orðin nær fulltalandi. Önnur börn hafi talað mikið en framburðurinn verið svo óskýr að nánast enginn skildi þau. Eftir langa þjálfun getur breytingin orðið gríðarleg, en árangurinn getur tekið tíma og er oft talinn í árum. Stundum er árangurinn miklu minni og sum börn ná aldrei að tjá sig með orðum og þá þarf að finna önnur tjáskiptaform. Slík mál geta tekið á, ekki aðeins fyrir fjölskyldurnar heldur einnig fagfólkið.

„Mig hefur alveg dreymt skjólstæðinga sem ég hef ekki getað hjálpað eins og ég vildi,“ segir Eyrún. Þær eru sammála um að starfið sé bæði persónulegt, krefjandi en líka gefandi. „Það er góð tilfinning fólgin í því að geta útskrifað skjólstæðinga,“ segir Sonja. Eyrún tekur heilshugar undir það og bætir við: „Verkin mín eru talandi út um allan bæ.“