Íslendingar hafa enn dálæti á harmóníkunni

Akureyringum stendur ekki til boða á hverjum degi að hlýða á klassískt menntaðan harmóníkuleikara á einleikstónleikum en nú gefst tækifæri til þess: Flemming Viðar Valmundsson heldur tónleika í Akureyrarkirkju á sunnudaginn, 1. mars kl. 20.00, þar sem hann leikur verk eftir tónskáld sem samið hafa sérstaklega fyrir harmóníkuna og nýtt þá krafta sem hún leynir í sér.

Sum tónskáldanna sem um ræðir hafa jafnvel gengið enn lengra og reyna ekki eingöngu á tóna hljóðfærisins heldur einnig hljóðfæraleikarann sjálfan þar sem ýmist reynir á raddböndin eða leikræna getu spilarans. En það er einmitt þar sem áhugasvið Flemmings liggur að sameina hlutverk hljóðfærisins og hljóðfæraleikarans í túlkun og miðlun nútímatónlistar.

Flemming Viðar er búsettur í Kaupmannahöfn en dvelur á Íslandi nú um stund við spilamennsku á meðan óperan Carmen er sýnd í Tjarnarbíói í Reykjavík. Þar leikur Flemming hljómsveitarhlutverkið ásamt tveimur hljóðfæraleikurum en heldur þessa dagana einleikstónleika á nokkrum stöðum.

• Nánari upplýsingar hér um tónleikana: Harmóníkutónleikar í Akureyrarkirkju

„Ég vil endilega halda áfram að næra forvitni og opna augu og eyru hinna áhugasömu og kynna þessa dásemd fyrir sem flestum,“ segir Flemming Viðar við akureyri.net, spurður um framtíðardraumana sem harmóníkuleikari. „Draumurinn er að maður fái að halda áfram að gera það sem maður er orðinn svona menntaður í!“ Meira um það undir lok viðtalsins.

Heillaðist af harmóníkunni átta ára

Flemming Viðar var einungis átta ára gamall þegar hann heillaðist af harmóníkunni og þeim tónheimi sem það magnaða hljóðfæri hefur upp á að bjóða. Hann lærði hjá Guðmundi Samúelssyni í Tónlistarskólanum í Grafarvogi en Guðmundur hafði einstakt lag á nemendum sínum og studdi nemendahópinn sinn og fylgdist með þeim löngu eftir að þeir flugu úr hans hreiðri.

Framhaldsprófi í harmóníkuleik lauk Flemming á Íslandi en flutti að því loknu til Kaupmannahafnar og hóf nám við Konunglega Tónlistarháskólann þar í borg. Flemming Viðar hefur spilað á harmóníku víða um Evrópu og tekið þátt í harmóníkukeppnum með góðum árangri, þar sem hæst ber að hafa hreppt 2. sætið í tveimur af virtustu harmóníkukeppnum heimsins, í Vilnius og Castelfidardo.

Hvað er svona heillandi við harmóníkuna?

Harmóníkan er heillandi hljóðfæri því hún hefur svo margt í sér að geyma. Í praktísku máli má taka fram hversu vítt tónsvið hennar er á meðan hún er svo handhæg. Hún er vissulega þyngsta meðfærilega hljóðfærið en hún er þó allavega meðfærileg! Það er magnað að geta gengið um með svona hljóðfæri á bakinu og svo að munda það eins og ‘magaorgel’ eins og sumir kalla hana í hálfu gríni.

En utan þess þá er hún svo sérstakt hljóðfæri. Hún er svo sérstök blanda af eiginleikum sem ekki eru í neinu öðru hljóðfæri. Þetta er blásturshljóðfæri með hundruðir af málmfjöðrum í sér, sem eru virkjaðar með hljómborði, og stýrt af pappabelg sem blæs lofti um alla tónana. Það er ekkert hljóðfæri sem hefur þessa eiginleika, að geta hljómað eins og heil sinfóníuhljómsveit þar sem hvert einasta hljóðfæri er munnharpa …

Þessir eiginleikar bjóða saman upp á margt sem tónskáld gætu ekki náð að gera með nokkru öðru hljóðfæri, og ég vil endilega gefa öllum færi til að kynnast því óséða sem hljóðfærið felur í sér.

Nú er sterk harmóníkumenning víða um heim sem þú hefur kynnst á tónlistarferðalögum þínum og með þátttöku í harmóníkumótum og keppnum. Er hún ólík á milli landa og þjóða? Hvað einkennir íslenska harmóníkumenningu og er hún í vexti eða mögulega að líða undir lok?

Það er margt mjög líkt og ólíkt á sama tíma á milli landa. Þessi meðfæranleiki sem ég lýsti hefur klárlega sett sína mynd á notagildi hljóðfærisins og birtingarmyndir þess víða um heim. Það að hægt sé að spila á fjöltóna hljómborðshljóðfæri utandyra, til dæmis, hefur gert það að verkum að hljóðfærið er að finna í flestum þjóðlagatónlistarmenningarkimum heimsins, allavega þar sem stuðst er við hljóðfæratónlist sem byggir á 12-tóna kerfi.

Það er þó misjafnt á milli landa hvernig harmóníkan birtist í tónlist samtímans. Það er þá byggt á þeirri hefð og arfleifð sem hvert land hefur haft fyrir hljóðfærinu. Ef mikið hefur verið um harmóníkuleik áður fyrr þá er líklegt að hún skjóti sér upp í samtímatónlist. Þá má nefna augljósa staði eins og Frakkland og Argentínu sem eru þekktir fyrir musette-valsa eða tangóa en líka minna þekkta staði eins og Varsjá þar sem harmóníkan er aufúsugestur í mjög vinsælu þjóðlagapoppmenningunni.

Íslendingar eiga þá nokkuð sérstakt samband við harmóníkuna. Hún var kjarni og uppistaða ballamenningarinnar á Íslandi í áratugi en er svo næstum því hent ofan í skúffu þegar önnur tónlist „tók við“ eins og rokkið og seinna diskóið. En þá eru til grjótharðir og ötulir stuðningsmenn hljóðfærisins og tónlistarinnar sem ómaði úr henni á gullöld hennar og þeir eru innilega og virkilega duglegir í að koma saman um land allt til að dásama hljóðfærið.

Þá verður þó til augljóst kynslóðabil, ef hljóðfærið fær að dúsa í skúffunni í einhverja áratugi. Endurnýjunin var mjög lítil í langan tíma og sýnileiki hljóðfærisins í dægurmenningunni snarminnkar. En hún er þó greinilega aldrei gleymd, því það er í nær hvert einasta sinn sem ég segi einhverjum Íslendingi af því að ég spili á harmóníku þar sem mér er mætt með undrunaraðdáun sem oftar en ekki er fylgt með „Afi minn spilaði líka á harmóníku!“ Þannig það er víst að Íslendingar hafa enn dálæti á hljóðfærinu þó sýnileikinn dali og kyndilberunum fækki. En þó má segja að það sé endurreisnartímabil í gangi, þar sem nú hafa fimm Íslendingar útskrifast með meistaragráðu í harmóníkuleik á síðustu fáeinum árum. Þannig framtíðin er torsýnileg, en það virðist birta yfir.

Nú verða hljóðfæri hvers tónlistarmanns stór hluti af listamanninum og túlkun hans. Segðu okkur frá harmóníkunum þínum og nýju sérsmíðuðu hljóðfæri sem þú ert kominn með í hendurnar.

Ég hef lengst af spilað á hljóðfæri frá framleiðslufyrirtæki sem heitir Ballone Burini og framleiddi fjórar eins harmóníkur í fullri stærð og seldu til mín og annarra nemenda Guðmundar Samúelssonar. Það hljóðfæri var sérkennilegt að því leyti að timbur var notað í alla þá parta sem hægt var og það skapaði þá sérkennilega hlýjan hljómblæ og einstaklega góðan samhljóm á milli hljómborðanna tveggja.

En í dag er ég með hljóðfæri sem er af alstærstu gerð, með hér um bil bókstaflega öllu því sem hægt er að setja í hljóðfærið, sem er framleitt af stærsta nafninu í harmóníkuframleiðslu í dag, Pigini. Þeir framleiða hljóðfæri sem kallast Pigini NOVA, en í stuttu máli má skýra vörulýsingu Pigini á hljóðfærinu sem: „þú færð það besta sem við eigum, og þú mátt breyta öllu sem þú vilt“. Þannig ég gef þeim upplýsingar um allt það sem ég vil fá bætt við hljóðfærið og þeir láta hverja einustu sérósk rætast.

Helstu „umbæturnar“ sem ég hef fengið í hljóðfærið er að nú hef ég svokallaða piccolo stillingu í báðum höndum, en mig var farið að sárvanta það til þess að geta leikið sum draumaverkin mín. Þegar sú stilling er virkjuð þá hljómar allt annað hvort einni eða jafnvel tveim áttundum hærra en það myndi gera ef ég spilaði á venjulegri áttund. Þessu mætti líkja við að orgel myndi draga út það stopp sem myndi virkja minnsta flautukórinn í orgelinu.

Það er þó algengt í nútímahljóðfærum svo það er ekki of furðulegt að segja frá. Það sem ég fæ spurningar um frá kollegum mínum í klassíska harmóníkuheiminum er hins vegar lítill nabbi sem ég hef rétt fyrir ofan hljómborð beggja handa, sem er eins og „mute“ takki, eins og á sjónvarpsfjarstýringu. Það er þá stilling sem lokar fyrir allt loftflæði í stað þess að opna fyrir það. Þá myndi hver sem er spyrja, „af hverju viltu stillingu sem stoppar allt hljóð?“, en þá fylgir skýringin að þetta er takki sem er ekki beint „af eða á“ heldur nabbi sem ég get stýrt, og stjórnað því hversu mikið ég loka fyrir loftflæðið. Það að loka fyrir loftflæðið að hluta til hefur mikinn blæbrigðamun og breytir virkninni á hljóðfærinu talsvert, en þessu bregður einmitt fyrir á tónleikunum!

Hverjir eru framtíðardraumar þínir sem harmóníkuleikara? Mega Íslendingar búast við að sjá meira og heyra í harmóníkuleikaranum Flemming Viðari hér heima í náinni framtíð?

Draumurinn er að maður fái að halda áfram að gera það sem maður er orðinn svona menntaður í!

Ég vil endilega halda áfram að næra forvitni og opna augu og eyru hinna áhugasömu og kynna þessa dásemd fyrir sem flestum. Heimur klassískra harmóníkuleikara er harður því það er ekki orðinn neinn alvöru eða öruggur vettvangur fyrir hljóðfærið eins og sinfóníuhljómsveitarstóll eða alþjóðlegir einleikaraumboðsmenn eins og finnst í píanóheiminum. Það skýrist helst af því að við erum sein til borðs, hin hljóðfærin eiga sér mörg hundruð ára sögu og tónlist sem samin hafa verið fyrir þau, en klassíska harmóníkan á sér bara 50-100 ára sögu, eftir því hvern þú spyrð.

Ég held og vona að færunum fjölgi til að leika fyrir Íslendinga og um land allt, og þessi tónleikaröð er þá skref í þá átt.

• Upplýsingar um tónleikana: Harmóníkutónleikar í Akureyrarkirkju