Brúðarhúsið í Laufási og skautbúningurinn

SÖFNIN OKKAR – 139

Frá Minjasafninu á Akureyri_ _ _

Akureyri.net heldur áfram að opna dyr safnanna í bænum lesendum til fróðleiks og skemmtunar. Það er gert vikulega, á fimmtudögum.

Í Laufási við Eyjafjörð er að finna einn af þeim örfáu torfbæjum á Íslandi sem enn standa. Laufás var og er prestssetur og taldist til fínni torfbæja á landinu, jörðin var mikils metin og gaf vel af sér. Á framhlið bæjarins eru fimm burstir og skiptist bærinn í mörg aðskilin rými. Eitt þeirra kallast brúðarhús sem á sér merkilega sögu. Hvergi í eftirstandandi torfbæjum á Íslandi er að finna slíkt rými og engar heimildir um brúðarhús annarsstaðar.

Brúðarhússins er fyrst getið árið 1738 í úttekt á Laufásbænum sem gerð var í kjölfar andláts séra Geirs Markússonar. Hann var prestur í Laufási í tæp 50 ár eða frá 1690–1737 og er talið að brúðarhúsið hafi komið í hans tíð. Líkt og nafnið gefur til kynna hlýtur rýmið að tengjast brúðkaupi með einum eða öðrum hætti. Guðrún Harðardóttir sagnfræðingur, sem rannsakað hefur brúðarhúsið í Laufási, nefnir að nafngiftin felist í brúðkaupssiðum íslenskra höfðingja á 17. og 18. öld. Slíkar veislur stóðu gjarnan yfir í þrjá daga og var hvergi sparað í mat og drykk. Framan af veisluhöldunum mötuðust kynin í sitthvoru rýminu; karlmenn í stofu en konur, þar á meðal sjálf brúðurin, í brúðarhúsi og er nafnið líklega þannig tilkomið.

Árið 1720 gekk séra Geir að eiga frænku sína Guðrúnu Gísladóttur og hugsanlega hefur brúðarhúsið verið reist að því tilefni. Brúðkaupssiðir breyttust þó þegar líða tók á 18. öld og var horfið frá því að nota það til veisluhaldna. Brúðarhúsið fékk í kjölfarið ýmis hlutverk og hefur notkunin líklega farið eftir því hvað hentaði best hverju sinni. Þar að auki hefur það færst innan húsaþyrpingarinnar, en nafngiftin sem vísar í upprunalegt hlutverk þess hefur haldist.

Í brúðarhúsinu er merkisgripur, skautbúningur Laufeyjar Bjarnardóttur. Laufey var fædd árið 1857, yngsta dóttir prófastshjónanna í Laufási, séra Björn Halldórssonar og Sigríðar Einarsdóttur.

Laufey var afar listræn eins og búningurinn ber með sér. Hún orti ljóð og lék á gítar, en það hljóðfæri var nýjung hérlendis á þessum tíma. Einkum voru það stúlkur sem léku á slík hljóðfæri. Ekkert af ljóðum Laufeyjar hefur varðveist á prenti eða í uppskriftum. Hins vegar mundi kona ein brot úr ljóði sem Laufey söng og spilaði eitt sinn í Laufási og er talið eftir hana:

Æ, mundu eftir mér í fjarlægðinni.
Ég minnist þín með söknuð, ást og tryggð.
Lát mína kveðju ljúfa þessu sinni
leiftra sem stjörnu í þinni fjallabyggð.

Og allt, sem mér er enn nú kært í heimi.
Er á þeim stað, hvar forðum sæl ég bjó.

Hvers endurminnig ávallt því ég geymi
og ein hún veitir hjarta mínu fró.

Kannski var treginn og sorgin alltaf skugginn sem fylgdi Laufeyju. Hún veiktist snemma af tæringu og var send til Kaupmannahafnar í leit að lækningu en um leið til náms. Þetta var ekki eina menntun Laufeyjar því hún stundaði nám við Kvennaskólann á Laugalandi í Eyjafirði 1878–1879 og kenndi þar árið 1881. Þar saumaði hún einmitt þennan skautbúning sem átti að verða brúðarklæðnaður hennar. Hún var trúlofuð Guðmundi Helgasyni, sem nýlega hafði verið ráðinn aðstoðarprestur að Hrafnagili, en varð síðar prestur á Akureyri. Átti brúðkaupið að fara fram síðla árs 1881. Að því varð þó ekki þar sem Laufey veiktist af lungnabólgu og lést 17. nóvember 1881. Þannig fékk hún aldrei tækifæri til þess að skarta búningnum sem hún hafði eytt löngum stundum í að skapa. Skautbúningur er glæsilegur að gerð með fíngerðum og fallegum útsaumi – hreint listaverk.

Skautbúningurinn var gefinn Minjasafninu á Akureyri árið 2001 af Laufeyju Stefánsdóttur til minningar um móður sína, Þóru Vilhjálmsdóttur frá Munkaþverá. Þóra var bróðurdóttir Laufeyjar Bjarnardóttur.

• Sunnudaginn 13. september verða haustannir í Laufási. Þjóðháttafélagið Handraðinn glæðir bæinn lífi frá klukkan 13 til 16 en Pólarhestar teyma undir milli 14 og 16.