Fyrsta götulýsingin eða „Gunnvör í Gilinu“

SÖFNIN OKKAR – 114

Frá Héraðsskjalasafninu á Akureyri_ _ _

Akureyri.net heldur áfram að opna dyr safnanna í bænum lesendum til fróðleiks og skemmtunar. Það er gert vikulega, á fimmtudögum.

Skortur á einbeitingu!

Það var einhverju sinni að ég var að leita að heimildum um götulýsingar á Akureyri og upphaf þess ágæta siðar, skrifar Lára Ágústa Ólafsdóttir, héraðsskjalavörður. Í því skyni leit ég yfir atriðaorðalista við fundargerðabók bæjarstjórnar 1890-1900 og á listanum brá fyrir „Gunnvöru í Gilinu“. Mín fyrstu viðbrögð voru eitthvað á þá leið að hugsa: geta þessir 19. aldar karlar ekki einu sinni sýnt konum þá virðingu að skrifa eftirnafn þeirra? En forvitnin vaknaði og í stað þess að skoða frekar eitthvað um fyrstu götuljósin í bænum átti Gunnvör hug minn allan og ég fletti upp á blaðsíðu 66 í umræddri bók.

Þar kemur fram að 23. desember 1892 hélt bæjarstjórnin aukafund til þess að skipta á milli fátækra í bænum andvirði þriðjungs hlutar annars þeirra hvala er rak upp í fjöru í bæjarlandinu í september sama ár. Þarna var verið að vísa til þess að 29. september rak tvær andarnefjur á land fyrir framan lóð amtmanns en af því leiddi heilmikið ergelsi og þras. Grípum niður í sjálfsævisögu Klemensar Jónssonar, þá sýslumanns en síðar alþingismanns og ráðherra, þar sem hann lýsir þessu nánar:

„Þetta haust 1892 rak tvær andarnefjur upp á leiruna inn af Akureyrarpolli fyrir framan lóð amtmanns, og eignaði hann sér þær strax, en Eggert Laxdal, sem þá og lengst af mína tíð, var í bæjarstjórn, véfengdi rétt amtmanns, og sagði þær vera eign bæjarins. Eggert Laxdal var vel greindur maður og lesinn talsvert en vantaði menntun; hann var hinn mesti ofstopi og fljótfær, lá í sífelldum deilum við menn. Það var honum yndi; hafi nokkur maður átt það heiti skilið að vera „Krakiler“, [þ.e. deilugjarn maður] þá átti hann það í fremstu röð. Þó voru mannspartar í honum, hann var til að mynda góðgerðasamur við fátæka. Laxdal var svarinn óvinur þeirra Havsteensbræðra [Júlíusar amtmanns og Jakobs Valdimars Havsteen, kaupmanns og etatsráðs], sem líka voru í bæjarstjórn. Kæmu þeir fram með eitthvað var hann að sjálfsögðu á móti því og þeir eins ef hann flutti eitthvað. Var því oft erfitt að synda milli skers og báru fyrir mig svo ungan mann en þó oddvita bæjarstjórnar, sem vildi halda sinni virðingu sem oddviti óskertri. Mátti ég oft beita allmiklum „takt“ á fundum, einkum þar sem yfirmaður minn, amtmaður, átti í hlut. Jæja, út úr þessum skepnum urðu svo miklar deilur, að ég hef varla þekkt annað eins, amtmaður rauk af fundi hvað eftir annað eftir að hann og Laxdal höfðu staðið hvor gegnt öðrum og steytt hnefana hvor framan í annan. Ég held ekki að ég hafi í minni embættistíð enn sem komið er, haft annað eins ónæði og leiðindi af neinu máli sem þessu, er endaði með því að andarnefjuandvirðinu var skipt jafnt milli amtmanns og bæjarins.“

Enn fór hugurinn á flug því í skjölum bæjarins fann ég skýrslu yfir tekjur og gjöld sem leiddu af þessum hvalreka. Skýrslan er skemmtilega akureyrsk því talað er um syðri og ytri andarnefjuna en þarna koma fyrir orð sem rétt er að útskýra. Sjónarvætt er heiti á launum manns fyrir að finna hval; festarhlut átti sá eða þeir sem fyrstir urðu til að festa bönd á dauðum hval á floti og skurðarhlut fær sá er sker. Mælieiningin í skýrslunni er pund og virðið í krónum.

En aftur að Gunnvöru í Gilinu því hún var ein þeirra sem fengu af því sem bæjarstjórnin úthlutaði á Þorláksmessu 1892, þegar loksins var búið að komast að niðurstöðu um eignarhaldið á skepnunum.

Til skiptana fyrir fátæklingana voru 46 krónur og 25 einstaklingar fengu ýmist eina og hálfa krónu, tvær eða tvær og hálfa. Gunnvör fékk eina og hálfa krónu, sömu upphæð og þær „Guðrún móðir Skúla“ og „móðir Tómasar Jónssonar“; „Jósep frá Hamarkoti“ fékk tvær og hálfa krónu. Aðrir á listanum eru nefndir bæði skírnar- og eftirnöfnum.

Rétt í lokin má geta þess að Gunnvör var Einarsdóttir og í manntali 1890 var hún skráð húskona og ekkja og sögð lifa á handafla. Hún og Jón Sveinsson, maður hennar, voru ábúendur á Kotá frá 1855 en eftir að hann lést 1859 bjó hún áfram til 1864. Hún lést 8. maí 1895.

Engum sögum fer af þeim Guðrúnu móður Skúla og móður Tómasar Jónssonar, í bili að minnsta kosti, né upphafi götulýsingar á Akureyri.