Jaðarsetning eldri borgara?

Næstu vikurnar munum við fá að sjá og heyra hvað framboðunum – gömlum og nýjum – dettur í hug að bjóða kjósendum upp á. Bæjarstjórinn og meirihlutinn hafa hvorki sýnt áberandi metnað né framsýni, t.d. í skipulagsmálunum, og hafa þannig ekkert verulega áhugavert fram að færa;– líklega svona aðallega „meira af því sama“. Við höfum sum á tilfinningunni að hlaupið sé dálítið eftir duttlungum vinsælustu verktakanna að því er skipulagsmálin varðar og eins að fjárfestingar bæjarins litist af því hversu beinan aðgang fulltrúar KA og Þórs eiga að bæjarfulltrúum í lykilstöðum.

Sú sérkennilega staða er uppi árið 2026 að eina raunverulega fjölgun íbúa á Akureyri er í elstu aldursflokkunum – 60 ára+. Þessi staðreynd skapast annars vegar af því að fæðingarárgangarnir 1950-65 voru fjölmennir í menginu og einnig hitt að eldra fólk úr öðrum landsbyggðum velur greinilega að flytja til Akureyrar fremur en til Höfuðborgarsvæðisins í fyrsta skrefi við starfslokin. Skort hefur verulega á að bæjaryfirvöldin vinni í samræmi við þennan raunveruleika.

Það hefur ekkert verið byggt af nettum og ódýrum íbúðum sem gætu hentað byrjendum á markaði eða þeim hópi eldri borgara sem hefur veika eignastöðu og jafnframt lakari lífeyri. Í áratugi hefur bókstaflega ekkert verið byggt í þágu þess hluta eldri borgara sem býr við laka eignastöðu og sérstaklega þeirra sem um leið búa við arfaslakan lífeyri. Almennum rýmum á öldrunarþjónustustofnunum hefur fækkað – og mesta áhersla verið lögð á langsamlega dýrasta úrræði í öldrunarþjónustu sem eru einmitt hjúkrunarheimili. Samt er viðvarandi skortur á hjúkrunarrýmum.

Yfir lengra tímabil hafa einstakir verktakar notið fyrirgreiðslu bæjarfulltrúa til að breyta skipulagsskilmálum og fengið að byggja sérmerktar íbúðir á markað vel settra yfir 55 ára. Þar ríkir hækkunarbóla nú sem aldrei fyrr enda virkasti hópurinn með greiðslugetu meira og minna kominn uppfyrir barneignaaldurinn.

Hér hefur líka verið lögð þónokkur áhersla á dýrar miðbæjaríbúðir sem flestar virðast keyptar upp af fjársterkum aðilum fyrir leiguhark eða sem frítímahreiður.

Alltof lítið er byggt af nýjum íbúðum í milliverðflokkum og ódýrari til þess að verðmyndun fylgi hófsemdarkúrfunni - - og yfirverðlagning er raunverulegt vandamál fyrir venjulega kaupendur og spillir markaðinum fyrir okkur öllum til lengri tíma - um leið og komið er í veg fyrir hagfellda stígandi í þróun bæjarfélagsins.

Verðhækkun húsnæðis þjónar eigendum reyndar býsna takmarkað og verður í rauninni íþyngjandi fyrir afkomuna til skemmri tíma;

• Fasteignagjöldin hækka, tryggingariðgjöldin hækka og verðbólgan nærist á öllu saman.
• Með massívri yfirverðlagningu á nýjum íbúðum verður hvati til að skipta úr stærra sérbýli yfir í minni eign afar lítill og ávinningur hverfandi þegar sala á eldri eign - upp á t.d. 80 til 130 milljónir (eftir aldri og ástandi) – rétt dugar til að kaupa nýja/nýlega íbúð í lyftuhúsi með bílastæði í kjallara á merktu svæði fyrir 55 ára+.

Við „ellibelgirnir“

Þeir eldri borgarar sem búa í verðminni eignum – eða eru skuldsettir – geta ekki losað nægilegt fé til að koma sér upp nýrri íbúð með auðveldu aðgengi - sem heldur vel utan um þá inn í efri árin. Auk þess er næstum því ekkert í boði – til öruggrar leigu - eða búseturéttar, þar sem þessi hópur gæti komið sér fyrir með - hjólastólaaðgengi og færð fyrir göngugrindur. Framboð af slíkum íbúðum hjá Búfesti hsf er takmarkað – og hefur ekki bæst við í 15 ár og Búmenn hsf ( 50 ára+) hafa ekki bætt við íbúðum nýlega. Ekki hefur orðið til sjálfseignarfélag í neytendarekstri íbúða fyrir 60 ára+ hér í landshlutanum – líkt og t.d. Hrafnista eða Byggingarfélög eldri borgara í Reykjavík. Sjálfstæður rekstur þjónustu og öryggisíbúða fyrir aldurshópinn er ekki til staðar á Akureyrarsvæðinu og opinberu dvalarheimilin sem byggð voru upp á Akureyri - sem reka sig á daggjöldum – var með skammarlegum hætti smyglað yfir í hagnaðardrifinn rekstur, sem þýðir að þau færa þar með sínar áherslur yfir á hreina fjárhagslega mælikvarða.

Félag eldri borgara (EBAK) og Búfesti höfðu lagt drög að því með samstarfi við Akureyrarabæ þegar árið 2017 að gera stórátak í uppbyggingu íbúða af breiðum gerðum í forgang fyrir eldri borgara í Holtahverfi við Krossanesbraut. Illu heilli eyðilagði fyrrverandi ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur endanlega alla vitræna möguleika til fjármögnunar hóflegra íbúða í byggingarfélögum almennings og bæjarstjórnin á Akureyri kaus að veita „völdum verktökum“ forgang að bestu bitunum eins og svo oft áður. Það eru undirrituðum verulega vonbrigði að pólitíkin skyldi ekki standa við hóflegar væntingar um úrbætur í húsnæðismálum eldri borgara á neytendaforsendum – þar sem sóst væri eftir að lágmarka byggingarkostnað og nýta fjöldaframleiðslu og samlegð í uppbyggingu og þjónusturekstri í þágu hins breiða hóps 60 ára+. Hugmyndin er samt á engan hátt úrelt og með hækkandi eignaverði og afarkostum þeirra sem lakar standa ættu öll skynsöm stjórnvöld að taka upp þessa þræði. Allar forsendur eru árið 2026 til að nýta sjálfseignarfélög eldri borgara og húsnæðissamvinnufélög almennings sem farveg til stórátaks í uppbyggingu á fjölbreittu húsnæði og samþættum þjónustukjörnum fyrir 60 ára+. Það er alröng nálgun að málefnum okkar að stefna á varanlega lagskiptingu og aðskilnað eftir efnahagslegri stöðu hvers og eins - eða jafnvel hreyfigetu við tiltekið aldursbil. Allskonar eldri borgarar verðskulda að búa í sama fjölbýli og sama hverfiskjarna og aðrir kynslóðahópar – þótt mikilvægt sé að íbúðir séu hugsaðar og hannaðar með breytilegar þarfir og góðu aðgengi, í þjónustunánd - og séu reknar í forgangi fyrir 60 ára+ - um leið og hugsað er fyrir aðstöðu til að hittast – formlega og óformlega – og veita sérhæfðari þjónustu.

Með sama hætti er það sjálfsögð krafa af hálfu þess hóps sem býr við góð efni – og laun og lífeyri vel yfir meðallagi - að geta valið að leigja netta íbúð í neytendareknu félagi – nú eða kaupa hlutdeild í búseturétti (10-30%) í sjálfseign eða í samvinnufélagi. Einhverjir kynnu nefnilega að vilja samhliða reka sumarbústað eða veglegan húsbíl/hjólhýsi – nú eða vera aðilar að frítímaíbúð erlendis, - eða hreinlega að leggjast í ferðalög.

Jaðarsetning er ekki góð hugmynd

Já, og nú er „látið í veðri vaka“ að Akureyrarbær gæti (kannski seinna) tekið frá byggingarsvæði á útmörkum byggðarinnar - sunnan Naustahverfis og ofan Hagahverfisins. Þar mætti byggja upp „lífsgæðakjarna“ fyrir 60 ára+. Hugtakið lífsgæðakjarni hefur líklega verið „tekið traustataki“ frá Hrafnistufélaginu og hefur því miður óljóst og illa skilgreint inntak og getur þess vegna beinlínis ruglað samræðuna. Þótt vissulega sé áhugaverð hugsun að byggja upp breiða þjónustu við eldri borgara í fjölmennum kjarna eða klasa - þá er það með sama hætti hugmynd sem þarf að fara varlega með - - og vafasamt að hún eigi jafn vel við í okkar fámenni - eins og hún getur virkað vel sem hluti af milljónasvæði í Danmörku og Þýskalandi þar sem greiðar almenningssamgöngur og fjölbreitt þjónusta einkenna byggðahverfin. Umfram allt þá er á allan hátt neikvætt að einangra eldri borgara frá öðrum kynslóðahópum – og girða þann hóp þannig af að menn ræði um hópinn og þarfir hans úr öllu samhengi við heildrænt skipulag mannfélags allra frá vöggu til grafar.

Eldri borgarar „til sýnis“

Nú hefur þekktur áhrifamaður úr Sjálfstæðisflokknum til að mynda lagt til að eldri borgarar verði afmarkaðir á Gámasvæðinu við Réttarhvamm, – þar sem engin þjónusta verður í þægilegu nágrenni, - og lífsgæði þeirra sem ekki eru fullferðugir og á eigin bíl yrðu verulega skert til framtíðar. Og þótt það sé þekkt og jákvæð aðferð að byggja íbúðaklasa/fjölbýli í kring um glerhýsi með innigörðum og jafnvel afþreyingu - þá er það býsna niðurlægjandi af hálfu stjórnmálamanns að ræða um að heimsóknargestir og börn gætu fengið að koma við og þá (væntanlega) „skoðað eldra fólkið í leiðinni.“ Það er einmitt hluti af lífsgæðum eldri borgaranna að fá að vera sem lengst á eigin forsendum og innan um lifandi mannlíf – með öllum öðrum kynslóðahópum í samfélagi. Líka að sem flestar íbúðir séu í færu og þægilegu sambandi við þjónustukjarna hverfis og miðbæjarnánd þar sem því verður vel við komið. Í okkar heimshluta þarf að gera ráð fyrir veðurskýldum gönguleiðum - með snjóbræðslu í stéttum - þar sem fært er með göngugrind og á ellinöðru – og sá fjölmenni hópur elstu borgaranna sem ekki ekur á eigin bíl - sé samskiptafær út fyrir eigin íbúð og til samveru við annað fólk og geti að eigin vali sótt sér umtalsverða daglega þjónustu. Þess vegna er einmitt góð hugmynd að byggja klasa af því tagi sem nú er farið að velta milli manna hér í bænum - umhverfis glerbyggingar þar sem íbúar geta komið saman meira og minna tilviljanakennt. Slík sameiginleg svæði auka mjög við búsetugæðin en mega undir engum kringumstæðum verða vettvangur fyrir utanaðkomandi ónæði/yfirgang eða „dýragarðsheimsóknir“ um helgar. Þess vegna væri áhugavert að sjá slíkar byggingar í nánd við miðbæ eða í hverfiskjarna - en miklu síður og jafnvel alls ekki í varanlegum útjaðri bæjar þar sem einangrun íbúanna yrði varanleg - - fljótt eftir að fyrstu íbúarnir nema þar land – af því að gera verður ráð fyrir að íbúar eldist á sama stað – og að lokum verða flestir á einhvern hátt aðstoðar þurfi.

Víðilundurinn og nánd við Kaupang og Hrísalund

Við Víðilund eru Bleikt og Blátt og vísir að miðlægri þjónustu. Í nágrenni eru fjölbýlin við Mýrarveg og lágreist raðhús í forgangi fyrir eldri borgara. Þarna er líka 3 gamlar íbúðablokkir – 3,5 hæða, lyftulausar og með engri íbúð á jarðahæð - og með ömurlega lélegri nýtingu á lóðum og umhverfi. Spennistöð Norðurorku á horni Dalsbrautar og Þingvallastrætis hefur gengið sér til húðar og hlýtur að verða fjarlægð. Á þessu svæði – í miðjum bænum - væri einmitt tilvalið fyrir bæjaryfirvöld að taka forystu um breytt skipulag, algera endurbyggingu blokkanna, - byggja lyftuhús, bæta 1-2 hæðum ofan á – jafnvel byggja einingar þvert á meðfram Þingvallastrætinu, byggja bílskýli af hóflegum stæðafjölda og stóra íbúðablokk þar sem nú stendur Spennistöðin. Þarna mætti bæta við einhverjum hundruðum af íbúðareiningum fyrir okkur 60 ára+ – ef miðað er við nettari lausnir með íbúðum frá 24-35 fm og upp í max 70 fm. En jafnframt er upplagt að bæta við gistieiningum sem íbúar gætu leigt fyrir gesti sína, stakar nætur og upp í viku í senn. Vöktun og öryggisþjónusta væri þar með möguleg - og auðvelt að skipuleggja heimahjúkrun og víðtækan félagslegan stuðning með hagkvæmum og skilvirkum hætti. Svo er auðvelt að koma fyrir skermun og snjóbræðslu í gönguleiðir að Hrísalundi og yfir að Kaupangi - þar sem göngugrindur og ellinöðrur mundu bruna fram og aftur í bland við umferð skólabarnanna og heilsbótargöngur almennra borgara eins og hver vill. Ef lagt yrði af stað í stórverkefni við Víðilund þá tekur það lengri tíma – og þess vegna þurfa eldri borgarar strax að njóta umtalsverðs forgangs að fjölda af nettum íbúðum á Tjaldsvæðisreitnum og á Íþróttavellinum sem ættu að koma til byggingar strax á næstu 2-3 árum.

Ábyrgð í samfélagi

Kjarna af þessu tagi– stærri og smærri - þyrfti því að byggja upp og reka sem hluta af víðtækari þjónustuheild - þar sem einstaklingum og sambýlisfólki væri gert auðvelt að skipta um íbúðareiningu – fær sig til í öryggisíbúð með aukna þjónustu ef heilsunni hrakar varanlega og að lokum væri ákjósanlegt að hjúkrunareining væri á auðveldri nánd eða beinlínis hluti af hverfiskjarnanum. Hefðbundið séreignarform íbúða er langt frá því að vera skilvirkt eða sveigjanlegt form eignarhalds í rekstrareiningum af þessu tagi; þar eru form hlutdeildareignar í sjálfseignarfélagi eða búseturéttar í samvinnufélagi neytendanna sjálfra (bofellesskap) þekkt og þróuð form sem sjálfsagt er að formfesta í sveigjanlegri lagaramma en nú er í gildi. Einnig er brýnt að sett verði löggjöf um almenn íbúðaleigufélög í sjálfseign (og með meiri eða minni mögulegum opinberum stuðningi) - og leigusamvinnufélög neytenda (hyresrett-cooperativ) - sem mundu skapa aukna breidd og jafnvægi á íbúðamarkaði – sem um leið mundi þeim fjölga sem gætu stólað á öruggt húsnæði til langs tíma. Við verðum að viðurkenna að við höfum ekki staðið sérlega vel að skipulagsmálum og húsnæðismálin er í herfilegum ólestri um land allt.

Aðalatriðið er samt að við sem samfélag berum ábyrgð á því að skapa hagfellda örugga umgjörð fyrir alla þegna - á öllum aldri - en ekki bara fyrir „hæstbjóðendur“.

Benedikt Sigurðarson er kjósandi á Akureyri; - er enn á góðum aldri og vill eiga samfélag með allkonar fólki sem er á leið frá vöggu til grafar.