Helmingur íslenskra unglinga vill helst búa erlendis

Þóroddur Bjarnason prófessor: „Vitaskuld felst mikil áskorun í því að helmingur ungu kynslóðarinnar vilji helst búa erlendis en Akureyri er ágætlega í stakk búin til að takast á við þá áskorun“. Mynd: Völundur

Þóroddur Bjarnason prófessor: „Vitaskuld felst mikil áskorun í því að helmingur ungu kynslóðarinnar vilji helst búa erlendis en Akureyri er ágætlega í stakk búin til að takast á við þá áskorun“. Mynd: Völundur

Samkvæmt nýrri rannsókn Háskólans á Akureyri vilja mun fleiri íslenskir unglingar en áður búa erlendis í framtíðinni og mun fleiri búast við því að svo verði raunin. Að sama skapi fækkar þeim sem vilja helst búa á höfuðborgarsvæðinu eða í landsbyggðunum.

Rannsóknin er hluti evrópsku ESPAD rannsóknarinnar og nær til allra íslenskra unglinga í 10. bekk grunnskóla. Hún er lögð fyrir á 4 ára fresti og er svarhlutfall í hverri fyrirlögn um á bilinu 85–92%. Yfirgnæfandi meirihluti íslenskra unglinga tekur því þátt í rannsókninni eða hátt í fjögur þúsund unglingar í hvert sinn.

Utlond

Búsetuóskir íslenskra unglinga

„Búsetuóskir unglinga gefa vísbendingu um stemminguna í unglingasamfélaginu og að nokkru leyti í samfélaginu í heild“, segir Þóroddur Bjarnason, prófessor í félagsfræði við Háskólann á Akureyri og stjórnandi rannsóknarinnar. „Svör sextán ára unglinga eru vitaskuld ekki áreiðanlegur mælikvarði á ákvarðanir hvers og eins í framtíðinni. Sumir hætta við að flytja og aðrir flytja þótt þeir hafi ekki ætlað sér það á unglingsárum. Í sumum tilvikum snúa brottfluttir til baka en innlent og erlent aðkomufólk fyllir líka í skörðin. Hins vegar hafa íslenskar rannsóknir sýnt að búsetufyrirætlanir unglinga hafa býsna gott forspárgildi fyrir þróun einstakra byggðarlaga yfir lengri tíma.“

Þóroddur bendir á að unglingarnir búist ekki endilega við því að búsetuóskir þeirra gangi eftir. Á síðustu áratugum hefur þannig til dæmis verið tilhneiging til þess að fleiri unglingar telji líklegt að þeir muni búa á höfuðborgarsvæðinu en myndu helst vilja búa þar. Hins vegar hafi fleiri helst viljað búa erlendis en búast við því að geta það.

Önnur lönd heilla

Samkvæmt niðurstöðum rannsóknarinnar vilja sífellt fleiri íslenskir unglingar helst búa erlendis. Fyrir hrun árin 2003 og 2007 vildi um þriðjungur íslenskra unglinga helst búa erlendis en réttur helmingur þeirra árið 2015. Þessi hlutföll eru lítið eitt hærri á höfuðborgarsvæðinu en utan þess.

Hlutfall þeirra sem telja líklegast að þeir muni búa erlendis í framtíðinni er nokkru lægra en hefur þróast með svipuðum hætti og óskirnar. Fyrir landið í heild hefur þetta hlutfall tvöfaldast úr 18% árið 2003 í 37% árið 2015. Munur á slíkum væntingum unglinga á höfuðborgarsvæðinu og utan þess hefur einnig farið minnkandi og var aðeins um fjögur prósentustig árið 2015.

Þóroddur segir mikilvægt að taka þessa viðhorfsbreytingu alvarlega en telur ekki sérstaka ástæðu til að óttast aðdráttarafl annarra landa. „Heimurinn er gríðarlega stór og fjölbreyttur og það ætti ekki að vera sérstakt markmið að unga fólkið búi alltaf á sömu torfunni. Það á jafnt við um einstök byggðarlög og landið í heild. Það er jákvætt að unglingar séu fullir sjálfstrausts og sjái allan heiminn sem vænlegan búsetukost. Það er hins vegar okkar sem eldri erum að skapa hér samfélag sem gott er að flytja til, hvort fólk á hér rætur eða ekki. Í þessari alþjóðlegu samkeppni er fjölbreytni búsetukosta í stærri og smærri byggðarlögum lykilatriði þannig að sem flestir vilji snúa heim aftur með nýja þekkingu og reynslu, og ekki síður til að fólk með rætur í öðrum byggðarlögum eða öðrum löndum geti fundið hér framtíðarheimili, hvort sem það kemur hingað á eigin vegum eða til dæmis með maka á heimleið.“

Búsetuóskir unglinga á höfuðborgarsvæðinu

Búsetuóskir unglinga á höfuðborgarsvæðinu

Höfuðborgarsvæðið dalar

Í heild hefur hlutfall íslenskra unglinga sem vilja helst búa á höfuðborgarsvæðinu lækkað úr 38% árin 2003 og 2007 í 27% árið 2015. Meginorsök þess er minnkandi áhugi unglinga höfuðborgarsvæðisins á því að búa þar áfram í framtíðinni, úr 53% árið 2003 í 36% árið 2015. Áhugi landsbyggðarunglinga á því að flytja á höfuðborgarsvæðið er tiltölulega lítill og hefur heldur farið minnkandi. Þannig vildu 18% þeirra helst búa á höfuðborgarsvæðinu árið 2003 en 15% árið 2015.

Væntingar unglinganna til framtíðarbúsetu á höfuðborgarsvæðinu hafa þróast með svipuðum hætti og óskirnar. Árið 2003 töldu þrír af hverjum fjórum unglingum á höfuðborgarsvæðinu líklegast að þeir myndu búa þar áfram í framtíðinni en rétt rúmur helmingur árið 2015. Með sama hætti taldi þriðjungur landsbyggðarunglinga árið 2003 líklegast að þeir myndu búa á höfuðborgarsvæðinu í framtíðinni en fjórðungur árið 2015.

„Þessar niðurstöður eru áhugaverðar í ljósi þess að samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu gera ráð fyrir því að íbúum höfuðborgarsvæðisins fjölgi um 70 þúsund á næstu 25 árum“, segir Þóroddur. „Miðað við miðspá Hagstofunnar verður náttuleg fjölgun á höfuðborgarsvæðinu um 50 þúsund og því virðast þessir aðilar gert ráð fyrir 20 þúsund íbúa fjölgun vegna aðflutnings. Það er tvöfalt meiri aðflutningur en þróun síðustu 25 ára gefa tilefni til að búast við. Þessar niðurstöður gefa hins vegar vísbendingu um aukinn vilja ungs fólks til að flytja frá höfuðborgarsvæðinu til útlanda en heldur minnkandi aðflutning innanlands. Samkvæmt þessu þarf gríðarmikinn aðflutning erlendis frá til að spár um 70 þúsund íbúa fjölgun á höfuðborgarsvæðinu gangi eftir“.

Búsetuóskir unglinga í landsbyggðunum

Búsetuóskir unglinga í landsbyggðunum

Frá landsbyggðum til útlanda

Hlutfall landsbyggðarunglinga sem vilja helst búa áfram í landsbyggðunum lækkaði umtalsvert úr 55% árið 2003 í 39% árið 2015. Þetta er þó nokkuð misjafnt eftir landshlutum. Til dæmis vildu 62% unglinga á Norðurlandi utan Akureyrar helst búa í landsbyggðunum árið 2003 en 52% árið 2015. Athygli vekur að nánast enginn munur er á hlutfalli þeirra unglinga sem helst vildu búa í landsbyggðunum og þeirra sem telja slíka búsetu líklegasta í framtíðinni.

Þóroddur bendir á að þessar niðurstöður geri ekki greinarmun á búsetu í heimabyggð og annars staðar í landsbyggðunum. Á síðustu áratugum hafi umtalsverð þéttbýlisvæðing átt sér stað utan höfuðborgarsvæðisins og stærri bæir vaxið meðan fólki hefur fækkað í minni sjávarbyggðum og til sveita. Hugsanlegt sé að sumir unglingar í fámennari byggðarlögum horfi þannig til búsetu í stærri byggðarkjörnum í nálægð við heimabyggð sína. Þetta þurfi að skoða nánar.

Minnkandi áhugi á búsetu í landsbyggðunum endurspeglast einkum í auknum áhuga á búsetu erlendis, úr 27% árið 2003 í 46% árið 2015. Sem fyrr segir hefur hlutfall landsbyggðarunglinga sem helst vilja búa á höfuðborgarsvæðinu lækkað um þrjú prósentustig og hlutfall þeirra sem búast við því hefur lækkað um sex prósentustig. Þeir eru því þrefalt líklegri til að vilja búa erlendis en á höfuðborgarsvæðinu.

Þóroddur telur þessar niðurstöður vera til marks um aukna alþjóðlega strauma um land allt. „Stundum hefur því verið haldið fram að fólksflutningar innanlands séu einkum milli Reykjavíkur og landsbyggðanna en flutningar milli landa séu milli Reykjavíkur og annarra landa. Myndin er þó talsvert flóknari og hefur breyst talsvert á síðustu árum. Flutningsjöfnuður landsbyggðanna gagnvart höfuðborgarsvæðinu hefur lagast mikið og flutningsjöfnuður höfuðborgarsvæðisins gagnvart útlöndum er svipaður og í öðrum landshlutum.“

Búsetuóskir og væntingar unglinga á Akureyri

Búsetuóskir og væntingar unglinga á Akureyri

Sérstaða Akureyrar

Líkt og annars staðar á landinu hefur hlutfall unglinga á Akureyri sem vilja helst búa erlendis vaxið á síðustu árum, úr 31% árið 2003 í 54% árið 2015. Þetta hlutfall er því nánast það sama og á höfuðborgarsvæðinu. Hlutfall unglinga á Akureyri sem telja líklegast að þeir muni búa erlendis í framtíðinni tvöfaldaðist jafnframt úr 20% árið 2003 í 40% árið 2015.

Áhugi akureyrskra unglinga á búsetu á höfuðborgarsvæðinu er talsvert minni en í landsbyggðunum almennt, og minnkaði um helming milli 2003 og 2015. Þannig vildu 11% þeirra helst búa á höfuðborgarsvæðinu árið 2003 en 5% árið 2015. Með sama hætti lækkaði hlutfall þeirra sem taldi líklegast að þeir myndu búa á höfuðborgarsvæðinu í framtíðinni úr 20% árið 2004 í 11% árið 2015.

Þóroddur telur þessar niðurstöður benda til þess að unglingar á Akureyri líti framtíð sína svipuðum augum og unglingar á höfuðborgarsvæðinu. Sífellt stærra hlutfall þeirra hefur áhuga á búsetu erlendis. Hins vegar sé munurinn á smáborginni Akureyri og smáborginni Reykjavík ekki slíkur að höfuðborgarsvæðið hafi mikið aðdráttarafl fyrir unglinga á Akureyri, jafnvel þótt einn af hverjum tíu þeirra búist við að enda þar.

Að sögn Þórodds endurspegla þessar niðurstöður styrk Akureyrar innanlands og mikilvægi þess að huga að stöðu hennar í alþjóðlegu samhengi. „Það myndi umtalsvert ójafnvægi felast í því að ungt fólk á Akureyri sækti einkum til Reykjavíkur meðan jafnaldrar þeirra í Reykjavík sæktu einkum til útlanda. Líkt og aðrar landsbyggðir hefur Akureyri jákvæðan flutningsjöfnuð gagnvart útlöndum en neikvæðan flutningsjöfnuð gagnvart Reykjavík. Vitaskuld felst mikil áskorun í því að helmingur ungu kynslóðarinnar vilji helst búa erlendis en Akureyri er ágætlega í stakk búin til að takast á við þá áskorun“.

Akureyri vikublað 16. júlí 2015